China's copernicaanse omwenteling

Van 1966 tot 1976 waren de Chinezen in naam van Mao en de Grote Proletarische Culturele Revolutie hard bezig met de nationale zelfvernietiging. Geïnspireerd door het Rode Boekje maakten de culturele revolutionairen korte metten met alles wat doorging voor oud en burgerlijk. De eind-veertigers en vijftigers van nu hebben als Rode Wachters hun leraren vernederd, boeken verbrand, tempels geplunderd, hun eigen ouders erbij gelapt en tientallen miljoenen landgenoten onzegbaar leed aangedaan.

Van de wereld van deze verloren generatie is niets meer over, behalve een opleving van de Mao-religie, zij het niet meer als cultus maar als cult. Marx is overvleugeld door de markt. In maart van dit jaar, 28 jaar na het einde van de Culturele Revolutie, wordt de particuliere eigendom, de motor van China's explosieve economische groei, officieel in de grondwet gerehabiliteerd.

Deze copernicaanse omwenteling heeft zich in razend tempo voltrokken. Nooit eerder is een maatschappij zo snel en ingrijpend veranderd als het post-maoïstische China. De bloedstollende foto's van Li Zhensheng roepen een tijd op die historisch nog maar net voorbij is, maar voor een moderne Chinees mentaal even ver weg ligt als voor ons de Tachtigjarige Oorlog.

De geschiedschrijving van China's moderne tijd moet vrijwel nog beginnen. De communistische partij houdt haar archieven namelijk nog steeds hermetisch gesloten, en dit Chinese Fort Knox kan pas opengaan als de communistische leiders de navelstreng doorsnijden die hen, alle hervormingen ten spijt, nog altijd verbindt met Mao en zijn tijd. En dat kan pas als de partij een heel andere partij is geworden. Vooralsnog blijft ze bij haar onbespreekbare oordeel: de Culturele Revolutie was weliswaar een ernstige fout, maar Mao heeft toch aanzienlijk meer goed dan kwaad gedaan - om precies te zijn: 70 procent goed en slechts 30 procent kwaad. Discussie gesloten.

Het boek van Li Zhensheng is een eerste voorschot op toekomstige onthullingen. Li werkte achttien jaar als fotograaf bij het Dagblad van Heilongjiang in de stad Harbin. Als 'Roodgekleurde Nieuwssoldaat' heeft hij de Culturele Revolutie in de provincie Heilongjiang gevangen in zijn lens, met een onderbreking van twee jaar 'heropvoeding'.

Het grootste deel van zijn foto's diende voor het geheime archief van de krant, vooral de foto's die het leed van de slachtoffers lieten zien. Li wist echter dertigduizend negatieven te verbergen. De twintig foto's die hij in 1988 in Peking tentoonstelde, brachten een enorme schok teweeg. Het Amerikaanse fotobureau Contact Press wilde zijn werk publiceren, maar dat plan moest door het Bloedbad van Tiananmen van 1989 worden uitgesteld.

Pas eind jaren negentig, toen Li in New York ging wonen, kon het project worden uitgevoerd. Drie jaar lang werkte hij met een klein team aan de selectie van het materiaal, terwijl de Amerikaanse schrijver Jacques Menasche Li's herinneringen optekende over de Culturele Revolutie in Heilongjiang.

De foto's uit het boek, een paar maanden geleden tentoongesteld in Parijs, roepen de wereld op van een collectief ideologisch delirium: zeeën van gebalde vuisten te midden van Mao-portretten, maoïstische erediensten van kinderen met het Rode Boekje, stichtende bijeenkomsten waarin eerbiedig wordt geluisterd naar het geopenbaarde woord, arbeiders die in religieuze vervoering een beeld van Mao, portretten van Mao en twee heilige schrijnen van Mao tussen de bloemen en vlaggen in processie meevoeren.

Het schokkendst zijn de foto's van de publieke vernederingen van de ontmaskerde volksvijanden. Ze staan te kijk op een gammele stoel of zijn op hun knieën gedwongen. Ze hebben vaak een narrenkap op hun gebogen hoofd. Om hun nek hangt een bord waarop hun misdaden staan. Ze worden besmeurd met inkt, hun hoofd wordt met kracht omlaag gedrukt, in hun mond krijgen ze een lap gepropt. Eén fotoserie laat zien hoe het haar van een slachtoffer, dat te veel op het haar van Mao leek, ruw wordt afgeknipt. Een andere serie toont de laatste uren van een 'volksvijandin', van de ontwrichting van haar kaak tot haar executie.

Op veel foto's hóór je bijna het publiek joelen. Die hoon was niet spontaan, maar afgedwongen. 'Ik wil de wereld tonen', schrijft Li, 'wat er werkelijk is gebeurd tijdens de Culturele Revolutie, hoe de mensen tegen elkaar werden opgezet om te overleven, hoe iedereen slachtoffer was: degenen die geslagen en gedood werden evengoed als degenen die anderen deden lijden.'

Tussen Red-Color News Soldier en Het andere Oosten ligt een periode waarin China onherkenbaar is veranderd. Ideologische terreurcampagnes hebben plaatsgemaakt voor een ongebreideld kapitalisme van eigen snit. Als mondiale werkplaats voorkomt China de instorting van de wereldeconomie. Holderdebolder is het Rijk van het Midden aan het uitgroeien tot wereldmacht.

Het moderne deel van China is voor westerlingen heel herkenbaar geworden. Dat werkt veel misverstanden in de hand, want de overeenkomsten zijn vaak oppervlakkig. Fons Tuinstra schildert op plezante wijze de grote culturele verschillen die er nog altijd bestaan tussen China en het Westen. De Chinezen in zijn anekdotes weten zich flexibel aan te passen aan de nieuwe tijd, springen creatief om met regels, kennen geen duidelijke grens tussen wat waar en onwaar is, en begrijpen weinig van westerse zendingsdrang of verontwaardiging over wantoestanden.

Het boek is vooral nuttig voor buitenlandse investeerders om te weten hoe ze het niet moeten doen. Ahold opende in 1997 in Shanghai met veel fanfare de eerste supermarkt in China. Een paar jaar later droop onze nationale grootgrutter met de staart tussen de benen en een verlies van 53 miljoen dollar af. Ook KPN werd zwaar gestraft voor zijn gebrek aan flexibiliteit en kennis over China en zijn codes.

'China' en 'de' Chinezen bestaan niet, de ondertitel van Tuinstra's boek (15 misverstanden over China en de Chinezen) ten spijt. De auteur heeft het vooral over de economische hoofdstad Shanghai, de Manhattan-achtige metropool die vorig jaar van dertien naar ruim twintig miljoen inwoners sprong en onder de druk van steeds meer wolkenkrabbers aan het verzakken is. In Shanghai wordt gepraat over business en niet over politiek of mensenrechten.

Het andere China, land van van arme boeren, minderheden, binnenlandse migranten en uitgemolken arbeiders, komt er bij Tuinstra bekaaid af. Hij heeft kritiek op wantoestanden, maar tegelijk begrijpt hij de culturele achtergrond ervan. Hij gelooft ook niet in ondergangsscenario's voor een land dat zelfs de fanatieke horden van de Culturele Revolutie heeft weten te overleven.

Li Zhensheng: Red-Color News Soldier.
Phaidon Press; 316 pagina's; euro 39,95.
ISBN 07 148 4308 3.
Fons Tuinstra: Het andere Oosten - 15 misverstanden over China en de Chinezen.
Contact; 254 pagina's; euro 18,90.
ISBN 90 254 2186 5.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden