Cherchez la femme!

Met Lodewijk XIV begint de losbandigheid in Franse paleizen. Eén vrouw van lage afkomst hield hem in het gareel.

Het 'privé-koninginnetje' werd zij genoemd. Dat de illustere koning Lodewijk XIV haar echtgenoot was, mocht officieel niemand weten. Maar het halve Hof van Versailles wist het wel natuurlijk, en iedereen had zo zijn verklaring hoe ze het geworden was, die Françoise, als niemendalletje geboren, via de Parijse salons als gouvernante aan het hof gekomen en daar steeds dichter naar het vuur toe gekropen.

Behalve geheim was het ook een huwelijk zonder rechten, op een avond in 1683 voltrokken in een kapelletje te Versailles. Slechts enkele intimi waren erbij. Vanwege haar lage afkomst kon Lodewijk, die na de dood van zijn eerste vrouw geen weduwnaar wilde blijven, haar onmogelijk als volwaardige echtgenote aannemen. In het openbaar aten zij nimmer aan dezelfde tafel. Wel kreeg de bruid een kasteeltje met de bijbehorende titel, zodat zij zich Madame de Maintenon mocht noemen.

Het leven in de gouden kooi van het hof viel haar zwaar. Een privédomein creëerde ze door te schrijven, brief na brief. Ze correspondeerde met de koningshuizen van Engeland en Spanje, luchtte haar hart bij haar biechtvader, riep iedereen op het goede te doen voor de koning, Frankrijk en de kerk. Haar omvangrijke correspondentie is onlangs pas compleet uitgegeven, mede bezorgd door twee Nijmeegse historici, emeritus Hans Bots en diens medewerker Jan Schillings. Zij schreven deze monografie.

Godvruchtig

Lodewijk XIV geldt als de libidineuze oervader van de losbandigheid in de Franse paleizen der macht. Zichtbaar voor het gehele hof onderhield de koning meerdere maîtresses. Die moraal was voor Madame de Maintenon, als gouvernante van de buitenechtelijke kinderen die daaruit voortkwamen, een doorn in het oog. 'De groten der aarde zijn onvergelijkbaar met gewone stervelingen: ze hoeven zich nooit in te houden en beseffen zelfs niet dat anderen dat wel doen, laat staan dat ze hun daarvoor dankbaar zouden zijn.'

Op eigen kracht uit de goot van haar afkomst naar de glitter van het hof gekomen, godvruchtigheid combinerend met daadkracht in aardse zaken en niet wars van een intrige meer of minder, is Madame de Maintenon een heerlijk onderwerp van studie en biografie. Deze monografie moet het meer van haar hebben dan van de twee auteurs. Na de allerclichématigste opening: 'Niet alleen tijdens haar leven was Mme de Maintenon voor haar tijdgenoten een intrigerende persoonlijkheid, ook na haar dood behield zij, tot op de dag van vandaag, haar plaats in de Franse geschiedschrijving' deinzen ze niet terug voor zinnen als : 'Mme Scarron, die zeker niet ongevoelig zal zijn gebleven voor dergelijke avances, wist steeds een gepaste afstand in acht te nemen.' Gelukkig wordt er veel geciteerd. Madame's eerste biograaf La Beaumelle bijvoorbeeld: 'Te Saint-Cyr werd zij beschouwd als een heilige, aan het Hof als een hypocriet, in Parijs als een bijzondere persoonlijkheid en in de rest van Europa als een zedeloze vrouw.' Kijk, dan heb je wat.

Invloed

La Beaumelle schreef zijn boek overigens in Amsterdam. Dat zou het vermelden in dit boek waard zijn geweest, omdat de intensieve contacten tussen Frankrijk en de Republiek van weleer, waar La Beaumelle kon publiceren wat hij in Parijs niet mocht, verklaren waarom Nederlandse historici als Bots en Schillings meewerken aan een uitgave als de verzamelde correspondentie van Madame de Maintenon.

Behalve op de brieven baseren de auteurs hun biografische schets op de 'recente literatuur'. Merkwaardig is dat zij de biografie door Veronica Buckley Madame de Maintenon - The Secret Wife of Louis XIV uit 2008 nergens noemen, al zitten ze er met hun titel De heimelijke echtgenote erg dicht tegenaan.

De vraag die historici en biografen altijd bezighoudt, is hoe groot de invloed van Madame is geweest op haar Lodewijk. Aan het begin van hun boek poneren Bots en Schillings de stelling: 'Als absolutistisch regerend vorst duldde Lodewijk XIV op politiek gebied geen rechtstreekse bemoeienis van zijn echtgenote'.

Maar wordt invloed niet juist interessant waar rechtstreekse bemoeienis niet aan de orde is? Cherchez la femme! In een van de beste hoofdstukken besteden de auteurs wel uitvoerig aandacht aan Madames interventies bij de benoemingen van bisschoppen (Frankrijk mocht dat zelf doen). Naarmate Lodewijk meer naar haar luisterde, werd hij minder losbandig en ging hij vaker ter kerke. Maria Theresia van Oostenrijk, de eerste echtgenote van de Zonnekoning, zag in Madame de Maintenon zelfs de redder van haar huwelijk want dankzij Madame liet hij zijn maîtresses voor wat ze waren.

Of Madame na de dood van Maria Theresia zelf ook met de koning naar bed ging, is altijd onduidelijk gebleven. Uit een gebed dat tussen haar correspondentie is aangetroffen, lijkt het alsof zij een soort driehoeksverhouding met God en de koning nastreefde: 'Gij die het hart van vorsten kunt bewerken, open dat van de koning opdat ik er het goede dat U wenst de overhand kan laten krijgen. Vergun mij hem te kunnen verblijden, troosten, bemoedigen en ook met droefheid te vervullen wanneer uw glorie daarom vraagt. (...) Maak dat mijn ziel samen met die van hem wordt gered, dat ik van hem houd door mij geheel voor U open te stellen en dat hij mij op diezelfde manier bemint...'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.