Charlotte Mutsaers is in zoverre voorspelbaar, dat ze altijd weet te verrassen

Charlotte Mutsaers is in zoverre voorspelbaar, dat ze ons altijd weet te verrassen, nu in drievoud. Terecht paste de auteur voor relativering in de trant van 'het is uiteraard fictie'.

Geen denken aan dat Charlotte Mutsaers, die eergisteren 75 jaar is geworden, op haar lauweren gaat rusten. De P.C. Hooftprijswinnaar die we tot dusver als triple-talent kenden - schrijven, schilderen en paardrijden -, blijft zich juist voortdurend ontwikkelen, door óók nog haar eerste lp (plus cd) uit te brengen, Rikkelrak.

Daarop manifesteert ze zich als een buitenissige rapper en zingzegger met deftige dictie die zich verbaast over de mens die kippen eerst grootbrengt en dan slacht: 'En niemand die er/ tranen om laat/ of een lijvig boek/ over schrijft// Als hun eigen broed/ het leven verlaat/ is het dikste boek/ nog te klein'. Samen met de composities en het artwork van Louis Gauthier stevent Rikkelrak af op een cultstatus.

Voorts is er een Mutsaers-kleurboek 'voor Nooit-volwassenen' verschenen, én een roman met een kleurrijk en geinig omslag, Harnas van hansaplast - maar opgepast, niet aan beginnen onder het zorgeloos kleuren en het neuriën met antieke articulatie door, want in het boek blijft de feestelijkheid voornamelijk beperkt tot de formuleringen. Charlotte Mutsaers is in zoverre voorspelbaar, dat ze ons altijd weet te verrassen.

Over haar afstandelijke moeder en eigenzinnige vader, en haar onconventionele jeugd in het grote veilige spookhuis op twee etages aan de Nieuwegracht in Utrecht, waar niemand ooit leerde wat schoonmaken was, daar was immers personeel voor, heeft ze al dikwijls geschreven. Met dien verstande, dat ze haar oudere zus Agnes (1940) en jongere broer Barend (1950-2001), die de laatste twintig jaar van zijn leven alleen in het ouderlijk huis bleef wonen, nooit eerder nader onder de loep nam. Ze probeerde dat wel, nadat haar vereenzaamde broer was gestorven en de twee zussen het hele huis in korte tijd leeg moesten halen.

Maar pas na vijftien jaar is dat haar gelukt, door de geëigende vorm te vinden: ze neemt de lezer méé op de verbijsterende tocht door het volgepakte en vervuilde huis, waar alles onder een stoflaag rust; zowel het recente verleden mét de privégeheimen van haar broer die bijna niemand in zijn leven toeliet, als haar eigen jeugd met de vreugdes en kwetsuren van toen, komen vanonder het stof van de tijd te voorschijn.

Na Gesloten huis (1994) van Nicolaas Matsier, Vader (2013) van Karl Ove Knausgård, en misschien ook met Het leven een gebruiksaanwijzing (vertaald in 1995) van Georges Perec als voorbeeld, is Harnas van hansaplast een roerende rondleiding geworden. Charlotte vindt haar opblaasbare badschildpad terug, hoort haar vader weer zeggen dat ze haar eigen plan moet trekken ('anders word je verpletterd door de horden'), herinnert zich dat haar moeder een minnaar had, en probeert te midden van de lijkengeur, stripboeken, pornoblaadjes en ontelbare kattebelletjes die haar broer heeft achtergelaten, iets van hem te behouden, voordat de man mét zijn huisraad voorgoed is weggebezemd.

Misschien daarom heeft dit project de auteur zo veel tijd gekost; het schrijven betekende dat huis nóg weer een keer doorlopen en omkeren, en begrijpen dat de mentaliteit van waaruit Barend zich afsloot van de buitenwereld voortkomt uit dezelfde onwil tot relativeren die zij heeft geërfd. Bij Mutsaers heeft die instelling niet tot een implosie, maar tot een oorspronkelijk en expressief oeuvre geleid, waarbij ze op de koop toe moest nemen menigmaal voor radicaal en rebels te worden versleten omdat ze niet 'het riedeltje van Koekoek Eenzang' zingt.

Het mag er voor de buitenstaander allemaal ludiek uitzien, die nagelaten notities van Barend met al die vraagtekens ('Een kunstgebit is als een bankpasje? Ik zal mijn gebit uit hebben op verkeerde moment zoals ik soms ook net mijn pasje niet op zak heb?'), maar met een spelletje heeft het niets te maken. Je moet soms grillig zijn, om aan de wurggreep van de norm te ontkomen.

De verbetenheid waarmee Charlotte uitzoekt wat die rondslingerende zakjes met Fisherman's Friend-pastilles te betekenen hebben, geeft aan dat ze uit eenzelfde hout gesneden is. Des te spijtiger dat ze Barend niet van een vroege dood heeft kunnen redden.

Lp en cd; Charlotte Mutsaers en Louis Gauthier; Rikkelrak; Das Mag; 24,99 euro.

Kleurboek; Charlotte Mutsaers; Het Grote Charlotte Mutsaers Kleurboek voor Nooit- volwassenen; Das Mag; 40 pagina's; 9,99 euro.

Boek (fictie); Charlotte Mutsaers; Harnas van hansaplast; Das Mag; 306 pagina's; 20,99 euro.

Haar hondentrouw aan de onderneming die deze roman is, inbegrepen de momenten daarin waarop ze de fictie met de werkelijkheid aan de haal laat gaan, bracht Mutsaers er een week geleden toe in het Volkskrant Magazine-interview alles te bevestigen wat ze beschrijft. Dus óók dat Barend kinderporno bezat en dat zij die in 2002 heeft doorverkocht. In het gesprek paste ze voor een relativering in de trant van 'het is uiteraard fictie', of 'de werkelijkheid was anders', ook als dat op onderdelen het geval is geweest. Dat zou haar inzet devalueren.

Veel lezers, collega's en media willen haar niet begrijpen. Dat is curieus. Mutsaers heeft het zichzelf met haar uitspraken weliswaar onnodig lastig gemaakt; maar van de auteur die ooit stelde dat er maar één realiteit is, 'die van jezelf', kun je niet verwachten dat ze haar bloedeigen geesteskind voor onecht verklaart.

Jarenlang probeerde Mutsaers een boek over haar broer Barend te schrijven, maar ze kreeg het niet uit haar pen, vertelde ze tegen de Volkskrant. Lees hier het interview.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden