Charles Rochussen was geen 'saaie' schilder; Verfijnde exercities met paarden

Sla een geïllustreerd boek uit de vorige eeuw open en tien tegen een dat er prenten van Charles Rochussen (1814-1894) in staan....

Van onze verslaggeefster

Truus Ruiter

ROTTERDAM/APELDOORN

De schilder Rochussen was geen impressionist en paste niet in de Haagse School, zijn afkeer van die stroming was legendarisch. Dus werd hij gebombardeerd tot representant van de 'saaie' figuratieve historie- en genreschilderkunst, typerend voor de negentiende eeuw waarin men was geobsedeerd door vaderland en verleden.

Dat de vorige eeuw heel wat meer heeft te bieden dan de nog steeds zo populaire impressionisten en Haagse School bleek afgelopen jaren op de grote overzichten van schilders als Ary Scheffer, Barend C. Koekkoek en Sir Lawrence Alma-Tadema. In dat rijtje past ook de herontdekking van Charles Rochussen. Van hem zijn er maar liefst drie tentoonstellingen tegelijkertijd.

In Het Schielandshuis in Rotterdam zijn stadsgezichten, genrestukken, toneelaffiches en illustraties voor tijdschriften te zien, in de nabijgelegen Archiefwinkel is een expositie van topografische schilderijen en in Paleis Het Loo een overzicht van historiestukken en landschapsschilderijen.

De laatste tentoonstelling heeft de Rotterdamse schilder, tekenaar, graficus te danken aan zijn goede verstandhouding met het koningshuis. Willem III bemoeide zich graag met het kunstleven, verzamelde eigentijdse kunst, verstrekte subsidies en organiseerde tentoonstellingen op het Paleis Het Loo. Rochussen studeerde nog aan de Koninklijke Academie in Den Haag toen hij zijn eerste opdracht van de erfprins al binnen had. In de jaren veertig leek Rochussen zich zelfs te ontwikkelen tot een soort hofschilder. Hij schilderde onder meer de feestelijke intocht van Willem III in Amsterdam, een imposante aquarel met veel interessante details: een reclamebord, de zichtbare opwinding bij het publiek, kledingstukken.

Het Loo leverde hem menig 'schilderachtig oogenblik' en een nieuw thema: de valkenjacht. Rochussen was heel bedreven in het tekenen van dieren en Het Loo bood genoeg gelegenheden om bijvoorbeeld paarden te tekenen. Op uitnodiging van de koning was Rochussen in de jaren zestig aanwezig bij grootscheepse militaire oefeningen in Milligen, wat een serie indrukwekkende aquarellen opleverde. Het is knap hoe hij een schat aan details wist aan te brengen, zonder zich daar in te verliezen.

Na zijn academietijd in Den Haag was de Rotterdammer Rochussen in Amsterdam gaan wonen, waar hij actief werd binnen de kunstenaarsvereniging Maatschappij Arti et Amicitiae. Hij was jarenlang vice-voorzitter en later voorzitter. Zijn hele leven zou de joviale Rochussen veel bestuursfuncties vervullen, al had hij daar op een gegeven moment zijn bekomst van: 'men begrijpt hier ten lande volstrekt niet dat een kunstenaar tot iets kan deugen dan om hem zijn tijd enz. te ontfutselen'.

Na de dood van zijn moeder keerde Rochussen in 1869, met tegenzin, terug naar Rotterdam om bij zijn twee ongetrouwde broers in te trekken. Zelf zou hij ook vrijgezel blijven. Het ontbreken van nakomelingen was een van de belangrijkste oorzaken waardoor zijn omvangrijke nalatenschap na zijn dood verdeeld raakte. Maar gelukkig was er tijdens zijn leven al een oeuvre-catalogus gemaakt, wat uitzonderlijk was in die tijd.

De catalogus telde in totaal meer dan 1200 nummers. Rochussen was een echte 'Jean qui fait tout', een duivelskunstenaar die veel opdrachtgevers tevreden moest stellen. Een grote opdracht kwam bijvoorbeeld in 1886 van mr. M.C.H. ridder Pauw van Wieldrecht (tien historiestukken met onderwerpen uit de geschiedenis van het geslacht Pauw), waarmee Rochussen twaalf jaar zoet zou zijn.

In Het Loo hangen ook de historische schilderijen die Rochussen maakte voor de Galerij De Vos, een stichting die in navolging van de Galeries des Batailles in Versailles de vaderlandse geschiedenis in schilderijen wilde laten zien. Rochussen schilderde onder meer Het beleg van Haarlem, Plundering van Den Haag door Maarten van Rossum, Het turfschip van Breda en Kaat Mossel daagt het vrijkorps van kapitein Elsevier uit.

Veelal koos Rochussen niet het dramatische hoogtepunt, maar het moment daarvoor of erna. Zo maakte hij de spanning voelbaar van wat er komen ging of liet de chaos achteraf zien. Door een perspectief te kiezen dat de toeschouwer het gevoel geeft erbij te zijn, zijn Rochussens historische schilderijen minder afstandelijk dan gebruikelijk. Er zijn ooit schoolplaten van gemaakt, en ze zouden het nog steeds goed doen in de geschiedenisboekjes.

Rochussen was een realist, die de toeschouwer bij de hand nam en deelgenoot maakte van zijn geschilderde taferelen. Ook als landschapsschilder liet hij zich kennen als iemand die de werkelijkheid niet mooier maakte dan ze was. Hij moderniseerde het landschapsgenre door ook toeristen, spoorbruggen en industriële gebouwen weer te geven. Het zijn geen grote doeken. De panoramische techniek die hij hanteerde was alleen bruikbaar voor kleinere schilderijen.

Het is jammer dat hij de spontaniteit miste van de impressionisten uit zijn tijd, het zou de waardering van zijn werk definitief over de eeuwgrens hebben getild.

Charles Rochussen 1814-1894. In Het Schielandshuis en de Archiefwinkel in Rotterdam en Paleis Het Loo in Apeldoorn. Tot en met 17 januari. Catalogus ¿ 39,50.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden