Chanel

Coco Chanel kon de tijdgeest ruiken

Excentriciteit hoort in de vrouw zelf te zitten, níet in haar kleding. In deze twaalf woorden tellende mantra van Gabrielle 'Coco' Chanel (1883-1971) komt veel uit haar bijna 90-jarige leven samen.

Vóór de opkomst van Chanel was aankleden voor veel Europese vrouwen een beproeving; ze moesten zich in korsetten hijsen, en vervolgens in jurken met wespentailles. Als het helse karwei was voltooid, leken ze, schreef Proust, 'opgebouwd uit verschillende stukken die slecht in elkaar pasten'. Zo veel energie vergde het dragen van die negentiende-eeuwse kleding dat die bijna een gevangenis van stof was. Chanel verloste vrouwen van verlammende ballast en schonk hun kleding waarin ze zich behalve konden vertonen ook konden bewegen. Chanel, stelt haar nieuwe biografe Lisa Chaney, is de peetmoeder van elke moderne vrouw: zij opende de deur naar vrijheid en onafhankelijkheid.

Chanel, kun je ook zeggen, deed in de haute couture wat Schönberg deed in de muziek - het afrekenen met hiërarchie en het wegsnijden van romantische opsmuk. Al in haar eerste ontwerpen uit de vroege twintigste eeuw zien we de contouren van onze tijd. In veel van haar blouses, broeken en mantelpakken zouden vrouwen zich een eeuw later nog steeds kunnen vertonen.

Lisa Chaney pretendeert met Chanel - An intimate life niet een definitieve biografie te hebben geschreven, wel een die bij de tijd is. De afgelopen jaren stapelde de hoeveelheid nieuw materiaal zich op. Archieven gingen open, dagboeken van een lange reeks minnaars werden vrijgegeven. Veel nieuws dat Chaney op het spoor kwam is inzichtelijk, veel is ook ontluisterend. Bovenal geldt dat voor wat zij te weten kwam over de jaren 1940-1945.

Gabrielle Chanel, straatarm weeskind van het Franse platteland, werd in het interbellum de meest gevierde vrouw van Parijs. Een gelukkige jeugd is, zeggen ze, vaak een recept voor een normaal leven: voor uitzonderlijke levens zijn ongeluk en tegenslag nodig. In de jeugd van Chanel was daaraan geen gebrek. Haar vader was een handelsreiziger en losbol die bij haar moeder een reeks kinderen verwekte en haar daarna ziek en berooid in de steek liet. Moeder stierf snel daarna, 31 jaar oud. De meisjes Chanel gingen naar een nonnenweeshuis en luisterden later soldatencafés op met zang en dans. De graatmagere Gabrielle - haar bijnaam 'Coco' refereert vermoedelijk aan het door haar met onvaste stem voorgedragen lied Ko Ko Ri Ko - werd daar opgepikt door de haut bourgeois Etienne Balsan, die haar mee naar huis nam als maîtresse en onderdak gaf op zijn landgoed.

Bij Balsan maakte Chanel haar eerste hoeden. In het huis van Balsan ontmoette Gabrielle ook de man die de belangrijkste uit haar leven zou worden, Arthur 'boy' Capel: gefortuneerd Brits polospeler, zakenman en playboy. Capels kapitaal stelde haar in staat haar eerste zaak te openen.

Chanels grote doorbraak kwam in het eerste oorlogsjaar 1914, toen de uit Parijs gevluchte beau monde haar boetiek in het Normandische Deauville leeg kocht. Capel was van grote invloed op haar vroege ontwerpen. Met hem leidde ze een actief leven en ging als een der eerste vrouwen polo spelen. Op stap met Capel besefte Chanel hoe traditionele kleding vrouwen in hun doen en laten belemmerde.

'Boy' Capel was een verklaard voorstander van de onafhankelijkheid van vrouwen. Maar toen puntje bij paaltje kwam en Coco minstens zo kapitaalkrachtig, succesvol en machtig was geworden als hij, moet hij het benauwd hebben gekregen, vermoedt Lisa Chaney. In 1918 liet hij Chanel in de steek voor een adellijke Britse. Coco's hart was nog gebroken toen Capel in 1919 verongelukte.

Had hij haar hand gevraagd, dan was Coco, denkt Chaney, niet de geschiedenis ingegaan als de vrouw die zowel Stravinsky, Dalí, Picasso, de Franse dichter Pierre Reverdy, de Frans-Baskische schrijver-illustrator Paul Iribe, de Russische groothertog Dmitri Pavlovitsj Romanov, de tweede Britse hertog van Westminster

Hugh Grosvenor alias 'Bendor' en nog een lange rij minder beroemde mannen tot haar minnaars mocht rekenen - en een lange rij vrouwen tot haar minnaressen. Biseksualiteit was in Parijs meer geaccepteerd dan in welke andere Europese hoofdstad.

We overdrijven niet als we Chanel de meest begeerde vrouw van het interbellum noemen, zegt Chaney. Zij veroorzaakte toen niet alleen een revolutie in kleding, zij slaagde erin het schoonheidsideaal zodanig om te buigen dat zij er zelf het summum van werd. Vrouwen wilden niet meer vol en rond zijn, maar mager en hoekig als Coco.

Chanel zag de tijdgeest en róók die ook. Zo groot was haar afkeer van bloemenluchtjes waarmee de beau monde zich tot in de vroege twintigste eeuw besprenkelde dat zij de vrouwen op de bals openlijk 'vies' noemde: 'een vrouw moet als een vrouw ruiken, niet als een roos'. Chanel No. 5, onder haar supervisie gecreëerd door parfumeur Ernest Beaux, werd geïntroduceerd in het voorjaar van 1921 en is tot op de dag van vandaag wereldwijd een der best verkochte parfums. Het succes van No. 5 maakte van Chanel een superster. Met het succes volgden de valkuilen. Terwijl zij zowel de Parijse haut monde als de bohemiens frequenteerde, werkte Chanel door met het arbeidsethos van een Victoriaanse molenaar. Zonder morfine was dit leven niet vol te houden.

Haar druggebruik wist Chanel, in tegenstelling tot velen in haar omgeving, onder controle te houden. Voor haar verslaving aan werk, aanzien en invloed gold dat minder. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, vluchtte zij met anderen Parijs uit. Maar Chanel was geen vrouw die zich prettig voelde in de marge. Vrij snel was zij terug in Parijs, waar zij onder de Duitsers opnieuw ging werken, een antisemitisch vocabulaire bezigde en in een langdurige affaire verwikkeld raakte met Baron Hans Günther von Dincklage, nazi-diplomaat en ladykiller - en, minder zichtbaar voor de buitenwereld, undercover-agent van de staatsveiligheidsdienst van het Derde Rijk en in die hoedanigheid verantwoordelijk voor aanslagen en propagandastunts.

Lisa Chaney verklaart Chanels gedrag in de oorlog uit haar jeugd. Coco had zich uit armlastige omstandigheden omhoog geknokt. Zij bezat een sterke drang tot overleven, graag op niveau, want angst voor armoede en marginaliteit zouden haar ondanks haar fortuin nooit verlaten. Een verklaring die hier misschien aan moet worden toegevoegd, is dat Chanel haar strijdlust steevast paarde aan een groot gevoel voor de hoek waaruit de wind waaide. Er is wat te zeggen voor de hypothese dat wat ten grondslag lag aan haar succes, die combinatie van ambitie en een groot, al te groot gevoel voor de eisen van een nieuwe tijd, hetzelfde was als wat haar in de Tweede Wereldoorlog deed ontsporen.

Anno 1943 bedacht Chanel dat zij, inmiddels goed geïntegreerd in nazi-kringen maar ook, althans voor de oorlog, een huisvriendin van de familie Churchill, de aangewezen persoon was om vrede tussen het Derde Rijk en de geallieerden te bewerkstelligen. In 1943 reisde ze naar Madrid, waar ze Churchill hoopte te ontmoeten die op de terugweg was van de conferentie van Teheran. De vraag waarom dat mislukte, is minder interessant dan de vraag hoe ze het in haar hoofd haalde. Lisa Chaney ziet in haar politieke ambities een poging op andere wijze de geschiedenis in te gaan dan alleen met haute couture. Niets was erger dan 'onbetekenend' te zijn, Chanel kwam 'tot het inzicht dat mode in essentie waardeloos is'.

Na de oorlog ontsnapte Chanel aan represailles dankzij een interventie van hogerhand, mogelijk van De Gaulle. Haar advocaat adviseerde haar desondanks een tijd in Zwitserland in ballingschap te gaan. In 1954 was ze terug in Parijs en maakte zij een wereldwijde comeback. Op haar sterfdag in januari 1971 werkte ze nog aan een nieuwe collectie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden