Review

Chabon beschrijft zijn grootvaders verleden met verve

Grootvader was zwijgzaam, tot op zijn sterfbed. Dan gaat hij praten tegen zijn kleinzoon Michael Chabon, schrijver. Het resultaat is een indrukwekkende roman over de man die als Amerikaans militair betrokken was bij de bevrijding van Europa van de nazi's.

Hans Bouman
Wernher von Braun, geestelijk vader van het Apolloproject en tevens oud-nazi. Beeld The LIFE Picture Collection/Gett
Wernher von Braun, geestelijk vader van het Apolloproject en tevens oud-nazi.Beeld The LIFE Picture Collection/Gett

'Bij de voorbereiding van deze memoires heb ik me aan de feiten gehouden, behalve als de feiten weigerden zich te conformeren aan herinnering, narratief doel of de waarheid zoals ik die graag begrijp.'

Aldus de 'disclaimer' die Michael Chabon vooraf laat gaan aan zijn nieuwe roman Maangloed (Moonglow), die is opgezet alsof het de memoires betreft van zijn naamloze grootvader. Die is zijn hele leven een tamelijk zwijgzaam persoon geweest. Maar als hij botkanker krijgt, zwaar onder de pijnstillers zit en op zijn sterfbed bezoek krijgt van zijn kleinzoon, begint de man ineens honderduit te vertellen.

'Schrijf het maar op als ik er niet meer ben. Leg alles uit. Geef het betekenis. Gebruik maar lekker veel van die vergezochte metaforen van je. Zet alles in chronologische volgorde.' Kleinzoon Michael doet wat hem gevraagd wordt. Alleen dat van die chronologische volgorde schuift hij terzijde. Maangloed is geschreven op een manier de recht doet aan de werking van het geheugen; niet lineair, maar associatief, springerig, soms schijnbaar chaotisch.

Michael Chabon, Maangloed (****), fictie.
Uit het Engels vertaald door Gerda Baardman, Jan de Nijs en Tjadine Stheeman.
Ambo | Anthos; 408 pagina's; euro 22,99.

Oorlogsjaren

Maangloed begint in 1957, als grootvader zojuist is ontslagen en in een reactie daarop zijn baas probeert te wurgen met een telefoonsnoer. Slechts daadkrachtig optreden van de secretaresse, die grootvader met een briefopener te lijf gaat, voorkomt een moord. Opa komt er van af met 20 maanden cel.

Tijdens de wurgpoging wordt terloops medegedeeld dat grootvader tijdens de Tweede Wereldoorlog met een garrot (pianosnaar) heeft leren werken. En inderdaad, niet veel later in het boek gaan zijn herinneringen terug naar de oorlogsjaren. Als Amerikaans militair is hij betrokken bij de bevrijding van Europa en stuit op het concentratiekamp Mittelbau-Dora, waar 60.000 gevangenen onder gruwelijke omstandigheden worden gedwongen te werken aan de bouw van V2-raketten.

Grootvader, ingenieur lucht- en ruimtevaarttechniek, krijgt als opdracht wetenschappers, technici en ingenieurs op te sporen om te voorkomen dat ze in Russische handen vallen. Wat hij op dat moment nog niet kan weten is dat de geestelijk vader van de V2, Wernher von Braun, jaren later tot zijn afgrijzen de grote man achter het Apolloprogramma zal worden.

Als Neil Armstrong zijn eerste stappen op de maan zet, kan grootvader de rechtstreekse televisie-uitzending van deze gebeurtenis niet aanzien. Maar jaren later krijgt hij zijn kans op revanche, als hij de geleerde ontmoet bij een prijsuitreiking, en langs zijn neus opmerkt dat Israël plannen heeft een Joodse kolonie op de maan te vestigen. Naar verluidt ging Von Braun - niet gezegend met veel gevoel voor humor - kort na deze kwinkslag volledig door het lint. 'Eén nul voor de jidden.'

Huwelijksperikelen

Tot de indrukwekkendste delen behoort Chabons weergave van het complexe maar liefdevolle huwelijk van zijn beide grootouders. Zijn grootmoeder is een joodse Française wier familie in Auschwitz werd vermoord. Ze leert grootvader in 1947 kennen tijdens een geldinzamelingsfeestje van een synagoge in Baltimore.

Haar oorlogstrauma's, die zich onder meer manifesteren in angstaanjagende visioenen van een Gevild Paard, groeien uit tot een psychose die opname in een inrichting noodzakelijk maakt. Uiteindelijk sterft ze, als gevolg van haar medicatie (onder meer hormoontherapie), op haar 52ste aan baarmoederhalskanker.

Chabon beschrijft de veelheid aan zeer uiteenlopende gebeurtenissen in steeds wisselende taalregisters. Ook de gewenste 'vergezochte metaforen' hebben hun plaats gekregen. Bijvoorbeeld als grootvader, na het voltooien van zijn opleiding, door een vriend zo dronken wordt gevoerd dat hij 'een paar vrij onwaarschijnlijke effecten op ruimte en tijd van Einsteins speciale en algemene relativiteitstheorie aan den lijve ondervond, al kon hij ze niet beschrijven'.

Grootvader kan tevreden zijn.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden