BOEKRECENSIETand des tijds – Het CDA in de nieuwe eeuw

CDA-kenner Pieter Gerrit Kroeger beschouwt de 21ste-eeuwse politiek met brede, zij het nogal gekleurde blik ★★★☆☆

null Beeld Olivier Heiligers
Beeld Olivier Heiligers

Voor het CDA is Pieter Gerrit Kroeger de ideale kroniekschrijver. De kracht van zijn lijvige Tand des tijds schuilt in de brede blik. Zijn opvattingen steekt hij niet onder stoelen of banken.

Na lezing van Tand des tijds is er maar één conclusie mogelijk: wat is Nederland gezegend met het CDA, een partij die vaak met zichzelf worstelt, soms gevangen lijkt in de eigen ondoorgrondelijkheid, maar zich telkenmale ten langen leste opnieuw uitvindt om het land van een dosis nuchterheid, saamhorigheid en inspiratie te voorzien.

De partij beschikt bovendien over een lid naar wie andere partijen met enige jaloezie zullen kijken, iemand die bereid is dat proces voor het nageslacht vast te leggen. Pieter Gerrit Kroeger is zijn naam, PG in de kringen van het Binnenhof. Hij is CDA-fluisteraar, speechschrijver, adviseur, vertrouweling, podcastmaker bovendien. Al die rollen komen samen in de functie die hem voor het CDA van wezenlijk belang maakt: die van kroniekschrijver. Ooit schreef hij, samen met Volkskrant-journalist Jaap Stam, De rogge staat er dun bij, over de periode 1974-1994. Tand des tijds is de opvolger, over het CDA in de post-Lubbers-tijd, van 1994 tot eind vorig jaar.

Het is een lijvig boek geworden, van meer dan vijfhonderd pagina’s. Dan nog heb je het gevoel een ingedikte versie in handen te hebben. De informatiedichtheid is hoog, de inzichten, grotere en kleinere onthullingen en trouvailles buitelen over elkaar heen. Soms te veel. Dan blijven beschrijvingen eendimensionaal en wordt het cabaret of pamflettisme. De schrijver zal zich hebben voorgenomen minstens één vooroordeel te slechten: dat van het CDA als saaie partij voor brave burgers. Met een nieuwtje over Rutte die amoureus zou zijn belaagd door een stonede Mabel Wisse Smit wist CDA-watcher Kroeger zelfs de voorpagina van Privé te halen.

Geen geschiedschrijving

Geschiedschrijving kun je het boek niet noemen. Kroeger doet slechts een enkele keer en schijnbaar willekeurig aan bronvermelding, al is een aantal prominente bronnen te herleiden. Langjarig Kamerlid en europarlementariër Wim van de Camp is alomtegenwoordig, net als Pieter Omtzigt. Ook Camiel Eurlings moet scheutig met informatie zijn geweest. Prettige bijkomstigheid voor hem is dat Kroeger moeite doet de beeldvorming drastisch bij te stellen: Eurlings figureert hier als buitensporig getalenteerde jeune premier, buiten en binnen het CDA nooit op volle waarde geschat. ‘Hij begon in Brussel warempel een beetje staatsman te worden, the coming man van Europa’, staat er. Mogen we Kroeger geloven, dan is Eurlings ernstig tekortgedaan.

Voor echte geschiedschrijving is Tand des tijds ook te gekleurd. Kroeger steekt zijn opvattingen niet onder stoelen of banken. Eurlings, maar ook Jan Peter Balkenende – die Carla Bruni om de vinger zou hebben gewonden –, Omtzigt en partijvoorzitters Marja van Bijsterveldt en Ruth Peetoom zijn figuren die hij zeer bewondert. Een minder hoge dunk heeft hij van Maxime Verhagen, Henk Bleker, Piet Hein Donner en Jack de Vries, voormalig spindoctor en volgens Kroeger verantwoordelijk voor de verkiezingsnederlaag van 2006. Sybrand Buma wordt neergezet als een man met beperkte mogelijkheden.

Veel figuren van buiten CDA-kringen ondergaan een vergelijkbare behandeling. Bolkestein is een blasé euroscepticus, Thom de Graaf heeft last van ijdelheden, Ella Vogelaar was een diva, Wouter Bos kleinzielig, Fleur Agema hysterisch en Ayaan Hirsi Ali kwam met ‘onvervalst racistische praat’. Opmerkelijk is het stelselmatig afserveren van Pim Fortuyn, ‘die zich voordeed als belangrijk intellectueel en hoogleraar te Rotterdam’. Heel populistisch rechts dat in zijn voetsporen trad, wordt ergens halverwege Berlusconi en gebedsgenezer Jomanda gesitueerd. Waarmee schromelijk tekort wordt gedaan aan de grote schare kiezers die hun onvrede over de gangbare politiek, en dus ook over het CDA, uitten door hun stem uit te brengen op Fortuyn en zijn nazaten. ‘Niets ervan bleek blijvend’, schrijft Kroeger. Terwijl de PVV sinds 2006 een factor van betekenis is. De gevolgen daarvan voor het CDA, met het congres van 2010 in Arnhem als climax, worden uit-en-te-na behandeld.

Brede blik

De kracht van het boek schuilt in de brede blik waarmee Kroeger het veld overziet. Vanuit CDA-perspectief schildert hij de ontwikkelingen in het politieke ommeland: de geleidelijk steeds vermoeider rakende kabinetten-Kok, de chaos waarmee de Leefbaar-beweging gepaard ging, het tasten en zoeken van PvdA en VVD tijdens de kabinetten-Balkenende, het verrassende pragmatisme van de SP onder Jan Marijnissen. Dat maakt Tand des tijds tot een van de eerste serieuze beschouwingen over de 21ste-eeuwse Nederlandse politiek.

Terugkerend element is een grondige analyse van elke verkiezingsuitslag: waar heeft het CDA gewonnen, bij wie zijn de stemmen gehaald, wat kan daarvan de oorzaak zijn? Een van Kroegers voornaamste gevolgtrekkingen hangt daarmee samen: het CDA zoekt zijn kiezers op de verkeerde plek. Het potentieel is niet de ‘boze burger’ van Sybrand Buma; die maken het CDA maar ‘mopperig masculien’. De Donner-doctrine – door Kroeger uitgelegd als de gedachte dat rechts-populisten er met wat aanpassingen toe te verleiden zijn CDA te stemmen – kan wat hem betreft naar de vuilnisbelt. Het CDA moet, zoals Kroeger het verwoordt, ‘een ‘avant-garde’-club worden, die vrede, samenwerking, diversiteit en innovatie met buren en partners vooropzet’. Met een fundamentele eurofiele opstelling de toekomst tegemoet, dat is wat hij zijn partij toewenst.

Dat het CDA allerminst saai is, wordt op de laatste pagina’s ongewild bevestigd. Daar vertelt Kroeger enthousiast over ‘de Rotterdammer met een verhaal over die wereldstad’ en ‘de kritische Tukker’ die samen ‘met een pakkende boodschap gaan komen’. Inmiddels weten we dat De Jonge als lijsttrekker is opgevolgd door Wopke Hoekstra.

Waarmee het CDA zich overigens alsnog plooit naar de verlangens van zijn kroniekschrijver. Over De Jonge schrijft Kroeger in behoedzame termen, Hoekstra bewondert hij voluit. Zo citeert hij een verzuchting van Balkenende, als die Hoekstra in 2017 hoort praten: ‘Ja, ik geniet hier gewoon een beetje van. Hier hoor je iemand die meer is dan een vakminister.’

null Beeld Prometheus
Beeld Prometheus

Pieter Gerrit Kroeger: Tand des tijds – Het CDA in de nieuwe eeuw. Prometheus; 528 pagina’s; € 24,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden