Cats: moralist of viespeuk?

Jacob 'Vadertje' Cats (1577-1660) werd al tijdens zijn leven gevierd als een volksdichter die met een rijkdom aan levenslessen en wijsheden de gevoelige snaar van menigeen wist te beroeren....

Aan Cats' onbedwingbare zucht tot dichten danken we een uniek en caleidoscopisch beeld van de zeventiende eeuw, schrijft Paul Dijstelberge in zijn biografische inleiding bij de Cats catalogus - De werken van Jacob Cats in de Short-Title Catalogue, Netherlands (Koninklijke Bibliotheek; ¿ 30,-). 'Wie het werk van Cats doorneemt, wordt vooral getroffen door de schok der herkenning, zo groot is het aantal uitdrukkingen en volkswijsheden dat ook vandaag de dag nog steeds wordt gebruikt. Zijn populariteit kan voor een deel worden verklaard uit dit inwendig meeresoneren van zijn publiek.'

Met de populariteit van Cats was het in de negentiende eeuw in één klap gedaan. Een 'rijmelaar' en een 'kwezel' noemde de invloedrijke criticus Conrad Busken Huet hem. 'Hij heeft een wawelend en geniepig volk van ons gemaakt, heeft onze smaak bedorven, heeft onzen kunstzin uitgedoofd, heeft geen hoogere eerzucht bij ons gewekt dan om, met Gods naam op de lippen en eene aalmoes in de uitgestrekte hand, te sterven als millionair.' (Cats liet meer dan twee miljoen gulden na.)

'Het idee dat Cats' reputatie door Huet werd gebroken is vrij algemeen', betoogt Dijstelberge. 'Cats was geen dichter maar een rijmelaar, geen moralist maar een viespeuk, erger: een oude viespeuk en dan ook nog een schijnheilige gierigaard.'

In de catalogus, samengesteld onder redactie van Jan Bos en J.A. Gruys, worden 292 edities van Cats' werken beschreven. De uitgaven bevinden zich in de KB, de universiteitsbibliotheken van Amsterdam en Leiden, en de British Library. In de Short-Title Catalogue, waarvan de Cats-catalogus een uittreksel is, worden alle boeken opgenomen die vóór 1801 zijn gepubliceerd binnen de Nederlandse staatsgrenzen, plus alle boeken in de Nederlandse taal die elders zijn verschenen.

De belangstelling voor het 'fenomeen' Cats is de laatste jaren weer toegenomen in de slipstream van de groeiende belangstelling voor lezersonderzoek en voor het functioneren van teksten in de maatschappij, schrijven Bos en Gruys. Makkelijk was het samenstellen van de catalogus niet. 'De bibliograaf treft een adderkluwen aan. Het lijkt of elk exemplaar dat hij openslaat, weer een nieuwe complicatie oplevert. Een en hetzelfde werk verscheen onder zeer uiteenlopende titels, terwijl sterk op elkaar gelijkende titels juist een heel andere inhoud hebben. En achter dezelfde titel kan ook een sterk wisselende inhoud schuilgaan.'

Han van Gessel

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden