'Catchiness moet niet verward worden met smaak of waardering'

Tot in de uithoeken van Azië en Afrika werd Hello een kraker. Slaat de muziek aan, de tekst, de combinatie? Hoe dit in het brein werkt, wordt onderzocht. Over klankbeelden, grooves en het nut van saaiheid.

Beeld Ellen Mandemaker

Oké, het veronderstelt wat statistische fantasie. Maar je zóú kunnen suggereren dat elke bewoner van onze planeet die een computer, tablet of smartphone kan bedienen ooit de clip van Hello heeft bekeken op YouTube. Het kwijnende liefdeslied van Adele staat op ruim anderhalf miljard views.

Amper een uur na het verschijnen was de video al vijf miljoen maal bekeken. De weken daarop voerde de Britse zangeres werkelijk overal ter wereld de hitlijsten aan. Van Vanuatu tot Burkina Faso en van Laos tot Nicaragua.

De bezongen liefdespijn is universeel, de opbouw vertrouwd voor fans: de piano, bombast in het refrein, die vocaal gloriërende stem, met het hese randje. Het liedje is stemmig; de bijbehorende clip van de geroemde jonge Canadese filmer Xavier Dolan evenzo. Toch, zonder een oordeel te vellen over smaak of kwaliteit, het succes roept de vraag op: waarom?

Catchiness

Omdat Hello aan alle vier de regels van een 'catchy' plaat voldoet, zegt de Amerikaanse muziekwetenschapper John Ashley Burgoyne. Catchiness is zijn onderzoeksterrein aan de Universiteit van Amsterdam. In het Nederlands eventueel te vertalen met het wat oubollige pakkend. Omdat dat de lading niet afdoende dekt, gebruiken Burgoyne en zijn collega, hoogleraar Henkjan Honing, gewoon catchiness.

Een hit bedenken is geen exacte wetenschap, weet Burgoyne, maar met een beetje kennis van catchiness kom je een eind. Tot eenvijfde om precies te zijn. 'De essentie van een hit bestaat voor 20 procent uit de muziek en voor 80 procent uit externe factoren als marketing, reclame maken en alle toeters en bellen die je kunt bedenken.'

Catchiness wordt vooral bepaald door de melodie, legt de muziekwetenschapper uit, en dat is in de popmuziek bijna altijd de zang. Klankkleur, harmonie en zelfs ritme lijken ondergeschikt. Zo zijn het zelden dansplaten met een fijne groove (nog zo'n term) die het label 'catchy' krijgen.

Klankbeeld

Om uit te zoeken welke muziek mensen als 'catchy' ervaren deden Ashley Burgoyne en Henkjan Honing in 2014 met Britse collega's een groot Europees onderzoek: Hooked on Music. Ruim 160 duizend proefpersonen namen deel. De meest catchy hit uit de Top 2000, waarmee we elke winter aftellen naar de jaarwisseling, is inderdaad niet van een soullegende maar van vijf springende Britse meisjes vermomd als archetypes: de Spice Girls met Wannabe.

'Ik dacht: de Spice Girls, really?', zegt Burgoyne. 'Maar catchiness moet niet verward worden met smaak of waardering.'

Het fenomeen laat zich ook wel omschrijven als de nummers die het snelst herkend worden, op de lange termijn. Nummers in de categorie The Sound of Silence van Simon & Garfunkel, of Dancing Queen van Abba. Ook in de toptien van best herkende nummers: Think van Aretha Franklin, Stayin' Alive van de Bee Gees en Christina Aguilera met Beautiful.

Zulke liedjes worden door luisteraars die het kennen meestal razendsnel herkend. In het beste geval binnen een halve seconde. Geven we ons brein daarna nog een paar seconden, dan hebben we ook een klankbeeld - een mooie term voor het horen van het liedje in je hoofd. Overigens bestaat er ook zoiets als een herkenningsmaximum. Hebben we na 15 seconden nog niet door wat we horen, bij een nummer dat we wel kennen, dan zullen we het nooit herkennen.

Waarom het precies zo'n hit is, verklaart de catchiness zoals gezegd niet helemaal, maar de kans dat Hello over tien of twintig jaar nog herkend zal worden, is volgens Bugoyne 'aanzienlijk'.

Het heeft een zich herhalende melodie, waarbij de herhaling onmiddellijk volgt. Zang heeft de overhand, vocal prominence in jargon, zonder al te veel opsmuk. Geen gezwollen koren, orkesten of tegenstemmen: gewoon één stem die zingt. Adele ten voeten uit - afgezien van de Bondfilmhit Skyfall.

Monsterhit

Dan komen we op de voorspelbaarheid, al zal Burgoyne dat woord niet snel gebruiken. Hij noemt het beleefd 'binnen het genre conventioneel'. Een catchy hit is zelden raar of spannend. Datzelfde geldt tot slot voor de toonvariatie. Ook die behoort niet al te frivool te zijn. Tonen niet te ver uit elkaar, en ook niet te vlak. 'Ik vind Hello eigenlijk een beetje saai, ze heeft zoveel betere nummers', zegt de musicoloog. Maar catchiness en een bepaalde mate van saaiheid gaan juist hand in hand.

Het verraste Burgoyne niet dat Hello tot in de uithoeken van Azië en Afrika een hit werd. 'Westerse popmuziek is eigenlijk overal doorgedrongen en behoorlijk dominant. Bovendien zie je dat lokale genres, zoals de Japanse of Chinese pop, dezelfde regels volgen. Het lijkt allemaal op elkaar. En los van lokale muziektradities, die afwijken, zoals Indonesische gamelan- of Afrikaanse trommelmuziek, reikt de marketingmachinerie van de grote westerse artiesten gewoon heel ver.'

Dat regels er zijn om doorbroken te worden en dat muziekwetenschap niet te bedrijven is met mathematische precisie illustreert Burgoyne met een fragment uit de hit Back to Black van Amy Winehouse. Amper toonvariatie, ontegenzeggelijk herkenbaar. Of Bohemian Rhapsody. Voldoet aan geen enkele regel - toch een monsterhit.

En je hebt natuurlijk altijd modegrillen. 'Tegenwoordig gooit vrijwel iedere artiest, ongeacht het genre, er ergens even een hiphopbreak in', zegt Burgoyne. 'Die komt dan uit de lucht vallen. Werkt nu goed, maar is op de lange termijn niet goed voor de catchiness.'

Brein

Adele weet iets wonderlijks in onze prefontale cortex en het limbisch systeem te bewerkstelligen, zo verklaart de Amerikaanse hersenwetenschapper en musicoloog Daniel Levitin de grote populariteit van de Britse zangeres.

Voorafgaand aan zijn academische carrière was Levitin, die in Canada aan de McGill University in Montreal werkt, producer; hij mixte platen voor artiesten als Santana, Stevie Wonder en Eric Clapton. En hij schreef een boek over muziekbeleving, Ons muzikale brein. Hits voorspellen kan hij niet - niemand overigens, laat Levitin per e-mail weten. Hits verklaren wel. Met een glansrol voor de vertaling in ons brein van de muziek.

'Voor de meesten van ons geldt: we zijn niet in staat om onze emoties op een bevredigende manier uit te drukken, of we vinden dat onze geliefden hun emoties onvoldoende uiten, of in elk geval niet op een manier waar we wat mee kunnen', schrijft Levitin. 'Ik denk dat dit fundamenteel menselijke tekort aan intieme, emotionele communicatie perfect wordt vertolkt door liedjes als Adeles Hello of haar eerdere hit Someone like you. Ze bevredigen onze diepe hunkering naar emotionele verbinding. Omdat ze in hoge mate empathie losmaken in ons brein.'

Opbouw

Dat zit hem in de opbouw, die een emotionele ontlading aanreikt. Hello begint eenvoudig en klein, met een simpele melodie en akkoorden. 'Best plezierig, maar het brengt geen diepe emoties teweeg.' Toch suggereert juist dat ingetogen begin van het nummer dat er iets zal gebeuren, zegt Levitin.

Vervolgens komen er twee lange coupletten, 'die de luisteraar in spanning laten, want ze gaan ritmisch, melodisch of harmonieus nergens naartoe'. Tot het 'hello from the other side/ must have called a thousand times' klinkt. De harmonie wordt complexer, de zangeres zingt in een hoger gebied van haar bereik en dat is het moment dat ons brein gegrepen wordt.

Slim is daarbij, schrijft Levitin, dat de muziek precies bij de woorden 'the other side' een bruggetje maakt naar een andere toonsoort en harmonie, waardoor het de emotionele ervaring in je brein versterkt. Daarna opent Adele de poorten en laat ze 'de vloedgolven van passie, diepe emotie, spijt en verdriet de vrije loop. Dat voelt de luisteraar ook.'

Adele kreeg in 2013 de Grammy voor beste solo-optreden voor 'Set Fire to the Rain'. Beeld afp

Uithaal

Ook Burgoyne wijst op de uithaal 'welcooooome to the other siiiiiiide'. Hij noemt het de hook, musicologentaal voor het punt waarop mensen een nummer herkennen. Vaak is dat het refrein, of als we de titel horen. Hello zou een potentieel sterke titel voor een hook zijn: eenvoudig en in vrijwel elke taal te herkennen. Toch is het 'welcome to the other side' het moment dat de luisteraar denkt: ja, Adele.

Zang maakt in de popmuziek vrijwel altijd de melodie. Dat heeft te maken met de sterke samenhang met emoties die muziek heeft, zegt Burgoyne. 'Feitelijk gaat de luisteraar een persoonlijke relatie aan met de zanger, en dat doet de gemiddelde mens sneller met een stem dan via een tussenliggend instrument.'

De zang mag dan centraal staan, toch zijn er genoeg liefhebbers die er niet echt naar luisteren. Althans niet naar de inhoud van de woorden. De waterscheiding is niet keihard, aldus Burgoyne, maar hij bestaat: je hebt in de popmuziek tekstmensen en muziekmensen. Aan de ene kant degenen die songteksten analyseren en binnen no time kunnen meebrullen, en daarnaast de luisteraars die na jaren zeggen: 'O, zingt-ie dat!'

'Bij experimenten komen we altijd een groep tegen voor wie de tekst extreem belangrijk is. Die onthouden de teksten ook, discussiëren over de betekenis. Het komt denk ik niet vaak voor dat iemand zegt: ach, soms luister ik naar de tekst en soms niet; mensen doen het wel of niet.' Zelf is Burgoyne, een klassiek geschoold zanger die geregeld in talen heeft gezongen die hij niet verstond, geen tekstman. 'Het kan gebeuren dat ik iets prachtig vind en dan later, als iemand me wijst op iets in de tekst, verrast constateer: verrek, nooit gehoord.'

Behalve tekst- en muziekmensen zijn er fans die zich vooral richten op het beeld, op de clip van Hello bijvoorbeeld. Die breken zich het hoofd weer over heel andere zaken - zoals de prangende vraag waarom Adele anno 2015 in vredesnaam met een vaste lijn belt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden