Carlos Ruiz Zafón: 'Ik heb meer geluk gehad dan veel van mijn personages'

Net uit en meteen al op 2 in de CPNB-bestsellerlijst: 'Het labyrint der geesten', het laatste deel van het vierluik dat met 'De schaduw van de wind' begon. Carlos Ruiz Zafón kijkt terug.

Carlos Ruiz Zafón Beeld Adrie Mouthaan

'Nog steeds herinner ik me de ochtend dat mijn vader me voor het eerst meenam naar het Kerkhof der Vergeten Boeken.' Zo begint De schaduw van de wind, de Barcelona-roman waarmee Carlos Ruiz Zafón een jaar of vijftien geleden de wereld veroverde. Aan het woord is Daniel Sempere, die vertelt hoe hij in 1945 als 10-jarig jongetje voor het eerst in de 'gigantische bibliotheek met een onmogelijke geometrie' komt die in een zijstraat van de Ramblas verscholen ligt achter 'een grote deur van bewerkt hout, zwart geworden door tijd en vocht'. Daar, in het Kerkhof der Vergeten Boeken, liggen ontelbare boeken geduldig te wachten tot ze worden geadopteerd door de juiste lezer. Na een poosje in de gangen van dit labyrint te hebben gedwaald, vindt de jonge Daniel het boek dat bij hem hoort: De schaduw van de wind, geschreven door een zekere Julián Carax.

We zitten dan pas op pagina 5 van de roman, maar Zafón heeft al laten zien dat hij niet van de straat is. Zo is de openingszin van De schaduw van de wind een variatie op de eerste zin van Honderd jaar eenzaamheid. Het Kerkhof der Vergeten Boeken is gebaseerd op Borges' Bibliotheek van Babel. En het boek van Daniel, met dezelfde titel als het boek dat de lezer in handen heeft, is een knipoog naar Calvino's Als op een winternacht een reiziger.

Maar een boek adopteren? Een boek waarvan het verhaal veel overeenkomsten blijkt te hebben met het verhaal van Daniels leven? Een soort toverboek dat zelf ook een rol gaat spelen in het leven van de deerniswekkende jongen die zijn moeder op jonge leeftijd verliest en veel verdriet heeft omdat hij zich haar gezicht niet meer voor de geest kan halen? Daarmee bracht Zafón zijn verhaal meer in de sfeer van Harry Potter en van het melodrama. En met succes; De schaduw van de wind werd een enorme bestseller.

CV

Carlos Ruiz Zafón werd geboren in Barcelona op 25 september 1964 en is schrijver van scripts en romans. Vorige week verscheen Het labyrint der geesten, het laatste deel van Het kerkhof der vergeten boeken. Van de drie eerdere delen, De schaduw van de wind (2001), Het spel van de engel (2009) en De gevangene van de hemel (2011) zijn in Nederland en België 1,2 miljoen exemplaren verkocht. Zafón woont en werkt in de VS.

Stugge prater

Tijdens een kort bezoek aan Nederland ter promotie van zijn nieuwe boek toont Zafón zich een stugge prater. Over de gebeurtenissen in Catalonië bijvoorbeeld wenst de in Barcelona geboren en getogen schrijver zich niet uit te laten. Een jaar of 25 geleden nam hij de wijk naar Los Angeles, waar hij filmscriptschrijver werd - iets wat je merkt op bijna elke pagina van zijn romans, waarin de cliffhangers en filmcitaten over elkaar heen buitelen.

Zafón: 'Ik woon al heel lang niet meer in Catalonië en kan me daarom niet identificeren met de emoties die daar nu zo hoog oplaaien. Ik kijk ernaar met een gevoel van afstand en weet dat er achter de schermen troebele belangen spelen die voor meer dan één generatie Catalanen slecht kunnen uitpakken. Daarom vind ik het moeilijk om wat er nu gebeurt als een farce te zien, al snap ik wel dat het gebeurt. Het is erg verontrustend allemaal. Het wordt met de dag onwaarschijnlijker dat dit nog goed gaat komen.'

Carlos Ruiz Zafón grossiert in genres en registers, en De schaduw van de wind riep vijftien jaar geleden de vraag op wat voor soort boek dat nu eigenlijk was. Pulp? Pastiche? Echte literatuur? Of iets daartussenin misschien? De critici waren het er niet over eens. Met de ronkende typering 'Gabriel García Márquez meets Umberto Eco meets Jorge Luis Borges' bewees The New York Times Zafón misschien iets te veel eer. Aan de andere kant deed de literaire kritiek in Spanje De schaduw van de wind te kort door het boek te negeren of Zafón af te doen als een bestsellerschrijver.

Maar Zafón trok aan het langste eind. In het buitenland waren de kritieken talrijk en enthousiast. Zelfs Stephen King klom in de pen om De schaduw van de wind te prijzen. Zafón knipte het stukje uit en hing het aan de muur van zijn werkkamer. Intussen werd hij in een mum van tijd Spanjes belangrijkste literaire exportproduct. Dat spectaculaire succes had een boemerangeffect: de Spaanse kranten konden niet meer om hem heen, ze wilden hem allemaal interviewen.

Faustiaans verhaal

Zafón maakte van de gelegenheid gebruik om zijn gram te halen en nagelde de literaire smaakmakers aan de schandpaal. De Spaanse schrijvers en critici die de dienst uitmaakten, zo verkondigde hij, waren een incestueus clubje navelstaarders die vonden dat literatuur pas literatuur was als zij onleesbaar was. Ze waren blijven hangen in de taalexperimenten van de avant-garde en het modernisme. Een verhaal vertellen, dat vonden ze te min. En daar ging het toch om in de literatuur, aldus Zafón.

In Het spel van de engel, de opvolger van De schaduw van de wind, liet Zafón zich evenmin onbetuigd. Het is het tweede deel van de tetralogie rond het Kerkhof der Vergeten Boeken, die hij al in zijn hoofd had zitten voordat het grote succes kwam. In dit faustiaanse verhaal over een schrijver die zijn ziel verkoopt aan een duivelse uitgever haalt hij te pas en te onpas uit naar het literaire establishment, waarin het wemelt van de 'gewichtigdoenerige meneren en doetjes die elkaar wederzijds op de schouders kloppen' en waarin het 'altijd een slechte teken is' wanneer een roman in de kranten wordt opgehemeld.

Beeld Adrie Mouthaan

Overspannen literair spel

Wilde Zafón in Het spel van de engel laten zien dat hij wel degelijk serieus genomen diende te worden als literair auteur? Die indruk wekt het overspannen literaire spel dat de roman de das omdoet. Na De schaduw van de wind was Het spel van de engel een regelrechte afknapper. Oók voor de Zafón-fans.

De schrijver kijkt daar iets anders tegenaan: 'Ik wist dat ik met Het spel van de engel sommige lezers zou teleurstellen omdat het hoopvolle uit De schaduw van de wind daarin ontbreekt. Het spel van de engel is geen ontwikkelingsroman, maar een zwaar, donker verhaal over een schrijver die zijn verstand verliest. Dat is het boek dat ik wilde schrijven. Natuurlijk wil ik graag dat de mensen wat ik schrijf mooi vinden, maar ik zou mezelf en mijn vak hebben verraden als ik het tweede deel in de trant van De schaduw van de wind had geschreven.'

Literaire pretenties

Met de lezers kwam het weer goed toen De gevangene van de hemel verscheen, het derde, kortste en beste deel van de reeks rond het Kerkhof der Vergeten Boeken. Maar tussen Zafón en de literaire smaakmakers in Spanje is het blijven wringen. Dat bewijzen de reacties op Het labyrint der geesten, de hekkensluiter van de cyclus. Daarin worden de losse eindjes uit de eerste drie delen (die ook los van elkaar te lezen zijn) aan elkaar geknoopt en wordt eindelijk duidelijk hoe het precies zit met de jonggestorven moeder van Daniel. 'Zafón gebruikt te veel woorden', schreef een toonaangevende Spaanse criticus. Een collega vond dat Het labyrint der geesten te veel literaire pretenties had, in plaats van ten volle te zijn wat het boek in wezen was: lichte kost. Als ik het onderwerp ter tafel breng verwacht ik een eloquent geformuleerde tirade, maar Zafón doet alsof zijn neus bloedt. 'Ik heb niets te klagen over de ontvangst van mijn werk in Spanje', zegt hij met een stalen gezicht.

Maar als we het even later over Mauricio Valls hebben, een van de hoofdpersonen uit Het labyrint der geesten, borrelt Zafóns ergernis over de receptie van zijn boeken in Spanje alsnog op. Valls is een slechterik van het zuiverste water. Na de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) was hij gevangenisdirecteur, daarna schopt hij het tot minister van Cultuur. Maar Valls verlangt naar meer. Hij wil een gevierd schrijver zijn, ook al mist hij daarvoor het talent. Fijntjes legt Zafón uit dat dit soort abjecte figuren niet alleen floreerden tijdens de Franco-dictatuur, maar ook nu nog rondlopen: 'Mauricio Valls is gebaseerd op een type dat je in Spanje nogal eens tegenkomt in de politiek, in de media en ook in de literaire wereld. Een publiek figuur voor wie het niet genoeg is dat hij bij een discussie of een conflict als overwinnaar uit de bus komt, maar die zijn tegenstander wil vernederen en uitschakelen. De omstandigheden laten het nu niet toe dit daadwerkelijk te doen, maar dat was net na de Spaanse Burgeroorlog wel anders. Rond 1940 dacht Franco dat Europa een fascistisch themapark zou worden. De winnaars van de Burgeroorlog konden zich daarom straffeloos uitleven op hun tegenstanders. Mauricio Valls maakt volop gebruik van deze omstandigheden.'

In Het labyrint der geesten werpt Zafón niet alleen nieuw licht op de eerste drie delen van zijn Barcelona-vierluik, maar maakt hij voor het eerst een uitstapje naar Madrid. Ook geeft hij voor de eerste keer de hoofdrol aan een vrouw, Alicia Gris. Als jong meisje verloor zij haar ouders tijdens de Spaanse Burgeroorlog. Daarna moet zij zich helemaal in haar eentje zien te redden in het duistere web van de Franco-dictatuur. Van alle personages die Zafón heeft verzonnen is Alicia Gris zijn favoriet: 'Alicia is een van de weinige personages in wie ik niet alleen iets van mezelf heb gestopt, maar die echt een deel van mij zijn. Alicia ziet de wereld zoals ik dat doe, haar scepsis is die van mij en net als ik gaat zij volstrekt haar eigen gang, al betaalt zij daar een veel hogere prijs voor dan ik heb gedaan. Ik heb veel meer geluk gehad dan veel van mijn personages.'

Fictie

Carlos Ruiz Zafón
Het labyrint der geesten Fictie
Uit het Spaans vertaald door Nelleke Geel.
Signatuur; 845 pagina's; euro 29,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden