INTERVIEW

'Carice, Halina, ik heb een neus voor jong talent'

De man die met zijn Theatercompagnie tegen de gevestigde orde schopte, regisseert nu de volksvoorstellingen Soldaat van Oranje en Anne. Wat bezielt Theu Boermans?

Beeld Pablo Delfos

Van tevoren rijst het beeld van een man die iedereen vierkant uitlacht. De theaterregisseur die eerst bejubeld werd, daarna tegengewerkt en gefrustreerd, die zonder gezelschap zat en zonder werk - en die uiteindelijk triomfeert. Theu Boermans (65), artistiek directeur van het Nationale Toneel, regisseur van Soldaat van Oranje. 'Hij loopt de laatste tijd voortdurend te stralen', zegt actrice Halina Reijn. 'Het lijkt wel of hij alleen maar jonger wordt', zegt zoon Bobby Boermans.

Er is ook nogal wat om blij mee te zijn. Soldaat van Oranje is een ongekende theaterhit. Vijf jaar draait de musical al, acht voorstellingen per week, altijd uitverkocht. Uit alle hoeken en gaten van Nederland komen de mensen, meer dan anderhalf miljoen bezoekers zijn er al geweest.

In het buitenland is het succes van producenten Fred Boot en Robin de Levita en regisseur Theu Boermans niet onopgemerkt gebleven. The Hunger Games staat op stapel, een internationale productie waarvoor speciaal een megatheater in Londen wordt gebouwd. Boermans mag het nog niet bevestigen, maar ja, zeker, als het doorgaat, wordt het groots. Dus: triomf? Boermans relativeert het meteen. In de stille foyer - zaterdagochtend - van het Amsterdamse Compagnietheater schudt hij bedaard het hoofd. Genieten van het succes? Ach. Is hij nooit goed in geweest en nu is dat niet anders.

Producent Fred Boot zegt: 'Soldaat van Oranje heeft mijn leven veranderd.' Geldt dat niet voor jou?

'Minder. Het is een markante productie en het is een ongekend succes, dat vind ik bijzonder en ik ben vereerd dat zo veel mensen komen kijken. Maar ik heb eerder markante en succesvolle voorstellingen gemaakt: Gilgamesj, De Meeuw. Hamlet, hier, in het Compagnietheater, was een half jaar uitverkocht. Ik zie dit als een vervolg op wat ik allemaal gedaan heb, het komt uit dezelfde bron. Ik heb twintig, vijfentwintig jaar geleden het publiek al op een draaiplateau gezet, net als in Soldaat van Oranje, al is het nu op een grotere schaal. In eerste instantie zat ik er niet eens op te wachten. Ik heb niks met musical. Ik word voortdurend gevraagd voor producties en ik heb altijd nee gezegd op dit soort dingen. Nu zei ik ja omdat ik zonder inkomen zat. Ik was mijn subsidie kwijt en voor het Nationale Toneel was ik nog niet gevraagd. Toevallig had ik net tijd. Ik heb een concept ontwikkeld en daarna de regie op me genomen, ik werd steeds enthousiaster. Zo gaat dat bij mij. Ik ben een soort drijfhout dat meestroomt met de rivier.'

Theu Boermans

Mattheus Augustinus Irene Carmen Boermans (65) groeide met vier broers en zussen op in Venlo, Limburg. Zijn vader (onderwijzer, liedjesschrijver en regisseur van de plaatselijke revues) stimuleerde hem naar de toneelschool te gaan. Op de Toneelacademie in Maastricht zag hij in wat hij wilde: theater maken. Wat iets anders is dan toneelspelen; na een tijd als acteur aan theatergezelschap Globe in Eindhoven verbonden te zijn geweest, stopte hij daar met spelen en richtte hij in Amsterdam met een groep jonge acteurs theatergezelschap De Trust op (later de Theatercompagnie).

Na het stopzetten van de subsidie aan dat gezelschap, in 2009, regisseerde Boermans de musical Soldaat van Oranje (2010) en de voorstelling Anne (2014), over Anne Frank. In 2011 werd hij artistiek leider van het Nationale Toneel, waar hij komend seizoen onder meer De revisor van de Russische schrijver Gogol regisseert.

Boermans regisseerde ook films (1000 Rosen won een Gouden Kalf) en tv-series (De Partizanen, De prooi) en richtte ooit het popbandje Theu Boermans en de Groep op. Met ex-vrouw en filmregisseur Paula van der Oest heeft hij twee kinderen: zoon Thijs (18) en dochter Antje (16). Uit een eerder huwelijk heeft hij een zoon, Bobby (33), die filmmaker is.

Wat sprak je aan in het verhaal?

'Ik herlas het boek van Erik Hazelhoff Roelfzema, de soldaat van oranje, en ik werd getroffen door één specifieke daad. Toen Joodse medestudenten werden buitengesloten van college, schreef hij daartegen een pamflet. Namens alle Leidse studenten, maar in zijn eentje, zonder ze daar in te kennen. Ha, zoiets doe je niet. Maar hij deed het. Net als de partizanen, de verzetsstrijders over wie ik vroeger een tv-serie heb gemaakt. Dat zijn vaak mensen die zich van God noch gebod wat aantrekken onder normale omstandigheden, maar wel een heel sterk innerlijk moreel kompas hebben als het erop aankomt.'

Tekst loopt door onder de video.

Herken je je daarin?

'Ja, daar herken ik me heel erg in. Als je besluit om zonder God te leven, dan moet je wel heel sterke coördinaten in jezelf ontwikkelen om te weten wat juist is en wat niet. Als ik te horen zou krijgen dat ik al mijn acteurs met een etnische achtergrond bij het Nationale Toneel zou moeten ontslaan, dan zou ik daar een groot moreel probleem mee hebben.'

Ik denk dat weinig mensen dat niet zouden hebben.

'Nou, dat is niet zo. Het overgrote deel van het Nederlandse toneel speelde door tijdens de oorlog.'

Beeld Pablo Delfos

Waardoor ze in feite heulden met de Duitsers.

'Ja.'

Het is altijd lastig om van jezelf te zeggen: ik zou goed geweest zijn in de oorlog.

'Dat beweer ik ook niet. Het is na de oorlog gebleken dat de mensen die in het verzet gingen, vaak niet de beste acteurs waren, dus in die zin heb je weinig zekerheid over je morele kompas. Maar ik denk alleen dat ik er wel grote moeite mee zou hebben.'

Je hebt eens gezegd: 'In elk mensenleven komt een moment waarop je zegt: tot hier en niet verder.'

'Dat is een zin van Hazelhoff Roelfzema, ja, die ik heb geciteerd.'

Wanneer was dat voor jou?

'Het moment dat ik mijn subsidie verloor. Toen dacht ik: dit klopt niet, dit deugt niet. Ik heb daar later ook gelijk in gekregen.'

Theu Boermans groeide op in Venlo, in een gezin met vijf kinderen waar verhalen over de oorlog veelvuldig over tafel gingen; het verhaal van de partizanen hoorde hij van zijn vader. Die was onderwijzer, maar vooral ook actief in het plaatselijke amateurtoneel, en liedjesschrijver. O, was ik maar bij moeder thuis gebleven van Johnny Hoes is van zijn hand. Hij 'schopte' zoon Theu naar de toneelschool - 'Ik doe wat hij het liefst had willen doen'. Boermans vader is overleden, zijn moeder leeft nog, ze is 96 en dement. 'Elke dag gaat een van ons kinderen naar haar toe. Mijn dag is zondag, dan rijd ik altijd naar Limburg. Ze kent me niet meer precies, maar ze weet dat ik vertrouwd ben.'

Boermans begon als acteur, maar: 'Ik had altijd de indruk dat ik méér van het stuk begreep dan de regisseur.' Hij ging zelf regisseren en richtte zijn eigen, veelgeprezen theatergezelschap op, De Trust. Een collectief was het, dat radicaal vernieuwend theater maakte van veelal onbekende Duitse toneelschrijvers en alles samen deed, van acteren tot kaartjes verkopen en de wc's schoonmaken. Na een fusie ging De Trust op in De Theatercompagnie. In 2009 raakte dat gezelschap in een klap alle subsidie kwijt omdat het, zo oordeelde het Fonds voor de Podiumkunsten, niet langer onderscheidend en spraakmakend was. 'We behoren tot de top van het Nederlandse toneel', reageerde Boermans woedend en hij spande een rechtszaak aan, ook omdat hij belangenverstrengeling vermoedde van een van de commissieleden van het fonds. De rechter gaf hem gelijk. Toch werd de inmiddels ontmantelde Theatercompagnie niet heropgericht; Boermans begon niet veel later bij het Nationale Toneel. Ook regisseerde hij in 2014 de voorstelling Anne, geschreven door Leon de Winter en Jessica Durlacher. Nog zo'n theaterspektakel - bijna om zeep geholpen door een slechte recensie op de voorpagina van het NRC.

Wat ging er door je heen toen je die recensie las? Op de voorpagina nog wel?

'De recensente vond de teksten niet gelaagd genoeg - Anne was een meisje van 14, die schrijft geen metaforen. Goed, dat kun je vinden. Maar vervolgens maakt de krant de keus om, wereldnieuws tenslotte, die slechte recensie op de voorpagina te zetten. Dat kan niet anders betekenen dan dat je zo veel mogelijk schade wilt toebrengen aan die productie. Er was veel publiciteit van tevoren, dat was een aantal mensen in het verkeerde keelgat geschoten. Zo'n grote, nieuwe productie aan de rand van Amsterdam is natuurlijk ook bedreigend voor bestaande theaters. En dan is er nog het feit dat Leon de Winter columnist is van een andere krant, De Telegraaf, en met zijn opvattingen over Israël en de Palestijnen niet ieders instemming heeft. Dat alles zal voor opwinding hebben gezorgd op de NRC-burelen. Maar ach, recensies. Ik krijg ze mijn hele leven al, van jubelende tot slechte, dat hoort erbij. Het zij zo.'

Producent Robin de Levita en artistiek leider Theu Boermans tijdens de castpresentatie van ANNE in maart 2014. Beeld ANP

Producent Robin de Levita zei dat die recensie zo schadelijk was dat het een jaar duurde voordat de voorstelling er bovenop was.

'Ik kan het me niet voorstellen, door die ene voorpagina. Het grootste deel van het publiek leest níét de NRC. Er zitten elke avond vijf-, zeshonderd man in de zaal, dat is nog steeds een enorm succes. Ik zou er bij het Nationale Toneel een moord voor doen. Een jaar lang al - dat is bijna net zo veel publiek als bij al het Nederlandse, gesubsieerde toneel bij elkaar.'

Je zoon Bobby zegt dat je lichter, luchtiger in het leven staat sinds je, naast het gesubsidieerde toneel, ook succesvolle commerciële producties maakt.

Boermans lacht. 'Zei hij dat? Dat zegt hij dan waarschijnlijk omdat hij het als filmmaker zelf in die richting zoekt. 'Die dingen die jij maakt, daar wil niemand naar kijken', zeiden mijn kinderen altijd.

'Het is door de beperkte middelen natuurlijk wel ploeteren en zwoegen bij het gesubsidieerd toneel. Soldaat van Oranje hoefde ik alleen maar te regisseren, maar bij het Nationale Toneel ben ik artistiek directeur. Dan komen er andere verantwoordelijkheden bij, vergaderingen, een bedrijf van tachtig man goed laten functioneren. Dat brengt een bepaalde zwaarte met zich mee. Begrijp me goed: ik vind het fantastisch om te doen, juist door de beperkte middelen word je gedwongen twee keer zo creatief te zijn. En ik haal er genot uit om voorwaarden voor anderen te scheppen. Het Nationale Toneel is mijn eerste prioriteit en als artistiek directeur heb ik de ambitie om het blijvend profiel te geven als grootste en belangrijkste repertoiregezelschap van het land. Maar als ik met acteurs op de werkvloer sta, ben ik het gelukkigst.'

Halina Reijn zegt: 'Theu heeft me helemaal gevormd. Ik heb alles van hem geleerd over het spelen, het leven, de liefde.' Actrice Anneke Blok vertelde ook dat het heel intens is om met je te werken. Wat is dat voor een proces?

'Acteurs zijn vaak toeschouwers van hun eigen leven. De werkelijkheid is te ongrijpbaar voor ze, of te chaotisch - het zijn mensen die vaak niet goed uitgerust zijn voor de werkelijkheid. Dat betekent dat er orde moet worden geschapen op het toneel. Het begint met de taal: wat bedoelt dit personage, wat gaat erachter schuil? Dat kan confronterend zijn. Neem Mascha uit Drie zusters van Tsjechov, die getrouwd is en verliefd op een ander en moet aanhoren hoe haar minnaar afscheid van haar neemt - dat uiterst pijnlijke onvermogen van mensen, het is onze taak om dat in al zijn consequenties te laten zien. Dus moet je ook op zoek naar de Mascha in jezelf. En daar komt verzet bij kijken, en er niet aan willen en eromheen lopen, voordat je erbij toegelaten wordt. Want het gaat over het leven en de liefde, ja, zoals Halina zegt. Dat is een delicaat proces en een breekbaar proces en het moet ook een veilig proces zijn. Daarom is een repetitie voor mij ook altijd een besloten ritueel. Er is een extreme vertrouwensband die ik te allen tijde wil bewaken.'

Ben je dan een soort therapeut?

'Nee, spelen is geen therapie. Ik ben de dirigent. Het lichaam van een acteur is zijn instrument. Een violist worstelt met zijn viool om daaraan de mooiste klanken te ontfutselen.'

Beeld pablo delfos

En is de acteur jouw instrument? Jouw viool?

'Ja. Zo kun je dat zien.'

Halina Reijn plukte hij van de toneelschool. Carice van Houten ontdekte hij, Jacob Derwig en onlangs Anna van Raadsveld, die een hoofdrol speelde in zijn Solness bij het Nationale Toneel. Actrice Anneke Blok zei aan de telefoon: 'Ik zag die voorstelling en ik zag dat hij het bij haar ook had gedaan. Haar helemaal binnenstebuiten gekeerd en tot bloei gebracht.' Ook is hij sinds tien jaar artistiek directeur van het ITsfestival, dat werk programmeert van net afgestudeerde theatermakers.

Boermans: 'Ik weet dat ik een neus heb voor jong talent. Ik had het bij Carice, bij Halina, ik zie de mogelijkheden, ik ruik het gewoon. Ik denk weleens: ik moet stoppen met het ITsfestival, het is te druk. Maar die jonge mensen houden me bij de les. Het ergste dat je kan overkomen is dat je blasé raakt, uitgeleerd. Jonge mensen kunnen van mij wat praktische handgrepen leren, maar hoe je in het leven moet staan, dat leer ik van hen.'

Je zoon Bobby zegt: 'Mijn vader wordt steeds hipper. Hij rijdt een mooiere auto de laatste jaren, hij gaat steeds betere kleren dragen, zijn vriendinnen worden steeds jonger.'

Schaterlach: 'Nou, ik zou dit vrij tragisch vinden als ik dit zou lezen. Ik zou denken: wat doet die oude man zijn best.'

Je vorige vriendin, operaregisseur Lotte de Beer, was dertig jaar jonger. Had dat ook daarmee te maken: iemand willen vormen, tot bloei brengen?

'Je kunt er natuurlijk alle verklaringen en kwalificaties op los laten die de gezonde volksmoraal in het arsenaal heeft, en ze zullen ongetwijfeld allemaal waar zijn en ze zijn net zozeer niet waar. Er bestaat zoiets als een oude ziel in een jong lichaam en een jonge ziel in een oud lichaam. Ik heb van het leeftijdsverschil nooit een punt gemaakt, me ook geen vaderfiguur gevoeld. Het is ook niet zo dat ik alleen op jonge vrouwen val. Het is wel zo: al mijn relaties duren op de kop af zo'n tien, twaalf jaar. Je maakt een reis, trekt samen op, dat is fantastisch, en dan scheiden de wegen zich omdat er weer andere ambities of liefdes komen. Ik kijk daar nooit met bitterheid op terug. Ik ben godzijdank ook goed met al mijn exen. Uit twee relaties zijn kinderen voortgekomen, nu is dat niet gebeurd omdat ik vind dat je een kind niet moet opzadelen met zo'n oude vader.'

Had zij het wel gewild?

'Ja, dat was wel een van de redenen waarom we besloten hebben elk ons eigen weg te gaan. Maar we zijn nog heel close.'

Over een jonge ziel in een oud lichaam gesproken: je hebt wel eens gezegd dat je innerlijke leeftijd 24 is.

'O, ik denk dat het 20 is of 18. Als ik mijn zoon zie van 18, denk ik: holy moly.'

Ben je nu vrijgezel?

'Wisselende contacten, zoals dat heet, haha. Zeg, ik ga even koffie pakken.'

Theu Boermans heeft drie huwelijken achter de rug. De eerste, 'een bevlieging' tijdens zijn toneelschooljaren, duurde maar kort, uit het tweede kwam zoon Bobby (33) voort. Uit het derde, met filmmaker Paula van der Oest, zoon Thijs (18) en dochter Antje (17). Als iets het leven zin geeft, zegt Boermans, zijn het die kinderen, voor de rest gelooft hij niet in een hoger doel. 'Ik leef graag, ik geniet erg van het leven, maar ik geloof er helemaal niks van. Ik heb geen enkel vertrouwen in wat voor zingeving dan ook. Het leven is totaal nutteloos. Dat maakt mij niet depressief, dat maakt me juist des te vrolijker. Want als het leven zinloos is, is alles eigenlijk fictie.'

De fictieve wereld die theater creëert, zegt hij, is 'een vluchtheuvel', een mogelijkheid om aan de realiteit te ontsnappen. Tegelijk: 'Ik maak me weinig illusies over de mens, mijn voorstellingen zijn redelijk somber in hun uitspraak. Waar het leven uit de rails loopt, waar het fout gaat, en het gaat per definitie fout, dat wil ik op toneel laten zien. Theater is nog steeds wat de Duitsers Bürgerliche Bildung noemen, wat door Schiller en Goethe is ingezet als alternatief voor de kerk. Als het allemaal geen zin heeft, waar kunnen we ons dan nog aan vasthouden? Morele ijkpunten bieden, dat kan theater doen, of op zijn minst proberen.'

Zie jij dat ook zo: het theater als alternatief voor de kerk?

'Ik ben katholiek opgevoed, er was niemand die zo erg in God geloofde als ik. Mijn ouders hebben zich er nog ernstige zorgen om gemaakt. Ik wilde ook missionaris worden toen ik 12 was. Er is zelfs nog een pater uit 's Heerenbrerg mij komen controleren op de diepte van mijn roeping. Die kwam er al snel achter dat het mij er vooral om ging bh's uit te delen aan de negerinnen die met blote borsten door de jungle liepen. Negerinnen, dat kun je niet meer zeggen, maar zo zeiden we dat toen. Enfin, dat is niets geworden. Maar ik herinner me nog hoezeer ik als kind gefascineerd was door de eredienst. Het lichaam van Christus dat terechtkwam in de hostie; ik zag het letterlijk zo voor me.'

Theu Boermans aan het werk met zijn acteurs tijdens een repetitie van het toneelstuk Begeerte heeft ons aangeraakt. Beeld ANP

Dat is de ultieme vorm van verbeelding.

'Dat is toneel!'

Geloof je in geëngageerd theater? Zoals De Verleiders nu, die met een petitie naar Den Haag zijn gegaan om het financiële stelsel te saneren?

'Ik vind het fantastisch dat ze het doen, maar ik geloof er geen seconde in dat het ook maar iets teweeg gaat brengen in de financiële wereld. Ik wil in een van de komende seizoenen Jeanne d'Arc gaan maken bij het Nationale Toneel, een meisje dat zich offert uit religieus fanatisme - er is een link met jongeren die zich bij IS aansluiten. Maar het gaat mij om de taal, om het stuk, niet om de boodschap, maar om het feit dat er kunst van is gemaakt. Ik heb geen boodschap. Ik geloof niet dat je met theater de wereld kunt veranderen. Wel dat je iets teweeg kunt brengen bij de individuele toeschouwer. Dat je iemand, door op toneel te brengen wat net speelt in zijn persoonlijke leven, kunt raken in het hoofd, in het hart.'

Toneelschoolseks

In juli verscheen in de Volkskrant een artikel over onder meer acteur Jappe Claes, vast verbonden aan het Nationale Toneel, die als docent aan de toneelschool naar verluidt seks had met studentes daar. 'Artistiek directeur Theu Boermans zou er beter aan doen hem terug naar België te sturen, ter bezinning', schreef theaterredacteur Hein Janssen. Boermans: 'Uiteraard heb ik gesprekken hierover met Jappe Claes gevoerd, maar ik zie geen reden om zulke stappen te zetten omdat er binnen het Nationale Toneel niets is gebeurd. Het is een ernstige zaak als het waar is, maar het Volkskrant-artikel blijft me te veel in de anonieme-geruchtensfeer en Jappe Claes ontkent alle aantijgingen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.