achtergrond

Caravaggio: schilder, straatvechter, stripfiguur

Het Italiaanse stripfenomeen Milo Manara tekende Caravaggio's biografie - nu verschenen in het Nederlands. Waarom het leven van de Italiaanse meester schrééuwde om verstripping. Dat van zijn Nederlandse tijdgenoten trouwens ook.

De atelierscènes verklappen veel over de totstandkoming van Caravaggio's boeken. Beeld uit Caravaggio - met degen en palet

Wat een goed idee van de gereputeerde Italiaanse tekenaar Milo Manara om het leven van Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571-1610) te verstrippen. Dat verhaal draagt alles in zich en voelt op een gekke manier hoogst actueel: seks, drugs, rock 'n roll en narcisme - afgezet tegen de achtergrond van een apocalyptisch Rome, met zijn destijds circa 100 duizend inwoners.

Wát een bende was het daar, gedurende Caravaggio's levensdagen. Dat levert mooie prenten op. Intrigerende clair-obscur, paupers in de straten, vervallen Romeinse oudheden, spontane kampvuren in de galerijen van het Colosseum: zo heb je wat te tekenen. En dan moest Caravaggio na zijn gewonnen duel met de verraderlijke pooier Ranuccio Tomassoni op 28 mei 1606 ook nog naar Napels vluchten, waar het zo mogelijk een nóg grotere bende was: dat krijgen we later dit jaar te zien in deel II van deze aanbevolen strip.

Manara lijkt hem wel te mogen, zijn protagonist Caravaggio. Hij maakt een romantische held van hem, getuige de ondertitel: Met degen en palet. Hoewel Caravaggio zeer productief is, raakt hij geregeld betrokken bij knokpartijen en zwalkt hij haveloos over straat. Zijn opdrachtgevers - uiteraard meest klerikalen, kardinaal Francesco Maria Del Monte voorop - zijn nooit zo van op tijd betalen. Die ergernis voegt nog meer bloed en lust en rebellie toe aan zijn werk: de street credibility spat ervan af. 'Geweldig! Een schilder-straatvechter!' jubelen zijn nieuwbakken vrienden in het stripboek - hij is hun Herman Brood of Jan Cremer, zeg maar. Alleen dan zo'n vier eeuwen eerder.

Zodra Caravaggio eens even niet aan de wijn of de bordeeljuffers zit, en aan het schilderen slaat, geeft Manara hem iets waanzinnigs mee in zijn oogopslag -- noem het, vooruit, inspiratie. Die atelierscènes verklappen veel over de totstandkoming van diens fameuze doeken. We herkennen in de strip onder meer Caravaggio's vroege werken Jongen die fruit schilt en Jongen die een fruitmand draagt, alsook de latere Bacchus; De waarzegster; Judith onthoofdt Holofernes, De dood van de maagd; en veel meer.

Pak je koffietafel-Caravaggio-uitgave erbij en vergelijk de hand van de meester met die van Manara. Je ziet dan dat hij de chronologie waarin de werken zijn geschilderd weleens door elkaar husselt in dienst van het plot, waaraan Manara krachtige verhalen en anekdotes rond de schilderijen ophangt. En al is de tijd wat herschikt, Manara beroept zich met een uitgebreide bibliografie achterin op historische accuratesse.

Caravaggio: Jongen die een fruitmand draagt, 1593/94.. Beeld AKG/ Andre Held

Je voelt hoezeer de geschiedenis zelf zijn belangstelling heeft. Het is niet de eerste keer dat Manara zich aan een historisch onderwerp waagt. De tekenaar, die net zo makkelijk erotica als psychedelische avonturen en westerns schetst, bestudeerde in vier albums tussen 2004 en 2010 bijvoorbeeld al eens het huis Borgia, met de Chileense cineast Alejandro Jodorowsky als scenarist.

Het duo zette de gevreesde familie neer als de maffia avant la lettre, de diabolische paus Alexander VI voorop. Seks, bloed, verraad en religie in het Vaticaan. In 2014 verschenen de vier delen in één band: The Borgias - een vertelling die aanzienlijk verder gaat dan bijvoorbeeld die recente miniserie met Jeremy Irons als Alexander VI.

Ten tijde van Caravaggio bekleedde Paus Clemens VIII de Heilige Stoel. Hij ging de geschiedenis in als de paus die filosoof, dichter en kosmoloog Giordano Bruno op de brandstapel liet gooien, als een martelaar voor de wetenschap. Uiteraard laat Manara zich de kans niet ontnemen van deze dramatische historische gebeurtenis in zijn beeldverhaal verslag te doen. De dood van Bruno grijpt Caravaggio enorm aan, zielsverwanten als ze waren. Zulke details in het scenario overstijgen het louter navertellen van een leven.

Artikel loopt door onder afbeelding

Milo Manara & Fellini

Milo Manara werd in 1945 als Maurilio Manara geboren te Luson, Zuid-Tirol. Hij studeerde architectuur en schone kunsten. De Franse Barbarella-strip van Jean-Claude Forest opende hem de ogen, de gelijknamige film van Roger Vadim kwam daar in 1968 overheen. Het jaar erop debuteerde Manara bij het Italiaanse stripschrift Genius, en specialiseerde zich in het 'fumetti neri'-genre: zwarte comics, bevolkt door geteisem en antihelden.

Inmiddels zijn we ruim vijftig albums verder en wordt Manara gerekend tot de grote Europese exponenten van het beeldverhaal. Hij voelt zich verwant aan de Amerikaanse popart, maar nog meer aan 'maestro Federico Fellini'. In 1989 zetten ze een samenwerking op, die resulteerde in de surrealistische stripverhalenViaggio a Tulum en Il viaggio di G. Mastorna, detto Fernet in het Engels leverbaar in de luxe uitgave The Manara Library volume 3 (2012).

Manara hangt krachtige verhalen op rondom de schilderijen. Beeld uit Caravaggio - met degen en palet

De beeldtaal in Caravaggio's werk schreeuwt bijna om verstripping, net zoals ze al eerder riep om vertaling naar bewegend beeld. Er was al een speelfilm van Derek Jarman (Caravaggio, 1986), een driedelige Italiaanse miniserie (2007), een doorwrochte documentaire van Robert Hughes (1975). En als je goed oplet, zie je zijn beeldtaal allerwege geciteerd. Dat fel-realistische van hem is daar dan ook uitermate geschikt voor, filmisch als het is. De gollum die in The Lord of the Rings zo verliefd wordt op zijn eigen spiegelbeeld in een duistere poel? Niets anders dan een knipoog naar Caravaggio's Narcissus.

Goed gedaan - maar wat bijna onvoorstelbaar is: nadat de laatste caravaggisten uit Rome waren vertrokken (zie kader), zonken de inmiddels overleden kunstenaar zelf en zijn circa tachtig doeken langzaamaan af in de vergetelheid. Hoe onomstreden zijn meesterschap nu ook is, het duurde tot de jaren twintig van de vorige eeuw eer de (Italiaanse) kunstkritiek hem herontdekte, zijn naam weer in één adem noemde met Michelangelo en al die andere grootheden. Benieuwd of Milo Manara daar in deel II van zijn biografie gewag van maakt.

Milo Manara: Caravaggio - Met degen en palet. Uitgeverij: Ballon Media, 17.95 euro.

Caravaggio: Liefde overwint alles, 102/03. Beeld Staatliche Museen zu Berlin

Utrechtse Hooligans in Rome!

De avonturen van Nederlandse caravaggisten in Rome schreeuwen erom ook verstript te worden.

Nederlandse navolgers van Caravaggio trokken in de 16de eeuw bij wijze van pelgrimage naar Rome en zetten daar een gilde op, dat evenwel eerder dienst deed als carnavalsvereniging: de Bentvueghels (naar: vogels van diverse pluimage, of vlerken). De eerste generatie van deze schildersbent was grofweg tussen de 20 en 25 jaar oud, meestal katholiek, en te Utrecht bijna allemaal leerling geweest in het atelier van meester Abraham Bloemaert. En feesten, ja hoor, dat konden ze, deze artistiek geörienteerde hooligans. Iedere nieuwkomer die de zware tocht over de Alpen en de aansluitende Povlakte zonder kleerscheuren had weten te volbrengen, werd geacht zijn komst een week lang in de herberg te vieren met de Bentvueghels 'reken jij even af, beste nieuwbakken kunstenaar?'

Ronduit corporaal was de traditie om na zo'n fuif een plengoffer aan Bacchus te gaan brengen, bij het krieken van de dag. Dat wildplassen geschiedde in het Mausoleo di Santa Costanza, een Byzantijns kerkje net buiten de oude stadsmuren (nu aan de drukke Via Nomentana).

Aansluitend volgde een nog veel wonderlijker ritueel. De kunsthistoricus dr. G.J. Hoogewerff heeft er in zijn standaardwerk De Bentvueghels uit 1952 als eerste over geschreven: graffiti. Of, in de woorden van Hoogewerff: 'Een presentielijst der feestgenoten.'

Bijnaam
Dat kerkje staat er nog. En je kunt er zo naar binnen. Het vandalengekras in de nissen blijkt de tand des tijds goed te hebben doorstaan. Nooit je eigen naam gebruiken, natuurlijk. Nee, je gebruikt de bijnaam die de oudste leden van het gilde voor je hadden bedacht en waarmee een karakteristieke eigenschap werd omschreven.

Dirck van Baburens alias luidde 'Biervliegh'. Cornelis van Poelenburgh liet zich tot 'Satyr'kronen. Voorts tref je in de nissen bijnamen als 'Den Trechter', 'Pakvast', 'De Steekruyter' over hun intenties deden ze weinig geheimzinnig. Geen wonder dat paus Clemens XI onze vrolijke Bentvueghels uiteindelijk Rome uit schopte, maar deze vergeten locatie werpt toch een fraai licht op Caravaggio en zijn tijdvak.

Zo veel losbandigheid zou naadloos aansluiten bij de sfeer van Milo Manara's beeldverhaal. Met nog één kanttekening: van alle caravaggisten verkeerde alleen Hendrick ter Brugghen (1588-1629) via hem leerde ook Rembrandt het werk van Caravaggio kennen tegelijk met zijn grote held in Rome, in de jaren 1604-'05.

Morsig bierhuis
Je stelt je zo voor dat Ter Brugghen in Rome bij zijn gang naar de Via Margutta het vaste adres voor schilderende Noorderlingen gestruikeld moet zijn over Caravaggio, die net uit een morsig bierhuis wordt gegooid. Of Ter Brugghen ooit oog in oog heeft gestaan metCaravaggio, is nimmer aangetoond. Feit is wel dat Ter Brugghen in het beroemde Palazzo Barberini in Rome pal naast Caravaggio hangt, de Meesterlijke Navolger naast De Meester.

Van Caravaggio tref je er diens gruwelijk gedetailleerde Judith onthoofdt Holofernes (1599) aan, samen met zijn adembenemende Narcissus (circa 1597). Ter Brugghen is vertegenwoordigd met Het concert (gedateerd 1629, in het jaar van zijn dood in Utrecht voltooid), zijn onvolprezen meesterwerk. En zo hebben ze elkaar via een omweg dan toch ontmoet.

Wellicht zijn de avonturen van Ter Brugghens Bentvueghels nog eens een idee voor een Nederlandse tekenaar. Het materiaal is krachtig genoeg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden