Profiel

Burkinese architect Francis Kéré ontvangt prestigieuze Pritzker Prize met teruggrijpen op Afrikaanse bouwtraditie

Diébédo Francis Kéré wint als eerste zwarte architect de Pritzker Prize, waarmee hij in de voetsporen treedt van sterarchitecten als Rem Koolhaas en sir Norman Foster.  Beeld AFP
Diébédo Francis Kéré wint als eerste zwarte architect de Pritzker Prize, waarmee hij in de voetsporen treedt van sterarchitecten als Rem Koolhaas en sir Norman Foster.Beeld AFP

Diébédo Francis Kéré uit Burkina Faso wint de Pritzker Prize, de Nobelprijs van de architectuur. ‘Kéré heeft precies door hoe je in het Afrikaanse klimaat bouwt: sober en effectief, maar waanzinnig mooi in zijn eenvoud’, zegt Berend van der Lans, directeur van African Architecture Matters.

Kirsten Hannema

Schaarste aan materialen, energie, water en zorgmiddelen, een verzengend klimaat. Voor architect Diébédo Francis Kéré zijn de problemen waarmee steeds meer landen worstelen een gegeven. In Gando, Burkina Faso – een van de armste landen van Afrika – groeide hij op als oudste zoon van de village chief, en mocht hij als eerste uit het dorp naar school. Een school die er niet was; daarom ging hij op zijn zevende naar Tenkodogo, waar hij les kreeg in een lokaal van cementblokken, zonder ventilatie of daglicht. In dit hete hok, waar hij met honderd klasgenoten uren zat, beloofde hij zichzelf om op een dag betere scholen te maken.

Lycée Schorge Secondary School werd gebouwd naar een ontwerp van architect Francis Kéré. Beeld via Pritzker Prize
Lycée Schorge Secondary School werd gebouwd naar een ontwerp van architect Francis Kéré.Beeld via Pritzker Prize

Vijftig jaar later wint Kéré (1965) de Pritzker Prize, die geldt als de Nobelprijs van de architectuur. Hij realiseerde gebouwen voor basis- en middelbare scholen, een universiteitscampus en medische faculteiten in Burkina Faso, Kenia, Mozambique en Oeganda. Zijn architectuur heeft volgens de jury ‘exponentiële’ resultaten opgeleverd, niet alleen door onderwijs te bieden aan kinderen en medische behandeling voor zieken, maar ook door bewoners werk te verschaffen en een ambacht te leren. Op deze manier ‘dient zijn werk de lokale gemeenschap en draagt het bij aan een meer stabiele toekomst’, schrijft de jury.

Aanstekelijk enthousiasme

Kéré ‘rolde’ in de architectuur, nadat hij in 1985 naar Berlijn was gegaan om een timmermansopleiding te volgen, waar hij de smaak van het ontwerpen te pakken kreeg. Met een beurs ging hij naar de Technische Universiteit in Berlijn, waar hij besloot om zijn kennis en kunde in te zetten voor zijn dorp. Hij richtte een stichting op om geld in te zamelen voor de bouw van klaslokalen, en bouwde in 2001 met zijn dorpsgenoten de Gando Primary School. Met aarde maakten ze bouwstenen voor de gevels. Het dak – van simpel plaatmateriaal – is daar als een enorme luifel bovenop geplaatst om de zon buiten te houden. De open tussenruimte en luiken zorgen voor dwarsventilatie.

Het succes van Gando Primary School bezorgde hem de Aga Khan Award for Architecture in 2004, en bracht hem ertoe om zijn eigen bureau op te richten in Berlijn, waar hij woont.

‘Kéré heeft precies door hoe je in het Afrikaanse klimaat bouwt: sober en effectief, maar waanzinnig mooi in zijn eenvoud’, zegt Berend van der Lans, directeur van de Nederlandse non-profitorganisatie African Architecture Matters. De architect grijpt terug op de Afrikaanse bouwtraditie, die met de opkomst van het modernisme vergeten raakte. In navolging van het Westen stapte men over op beton, staal en glas, de ‘architectuur van de vooruitgang’, die aanzien gaf. Klimatologisch zijn de flats en torens echter problematisch; koelen gebeurt met energieslurpende airco-installaties, en ook het transport van materialen is vervuilend.

In de pauze zitten de kinderen in de schaduw van het grote dak van de Gando Primary School.  Beeld Erik-Jan Ouwerkerk / ANP
In de pauze zitten de kinderen in de schaduw van het grote dak van de Gando Primary School.Beeld Erik-Jan Ouwerkerk / ANP

‘Wat mij treft, is hoe hij bewoners leert dat je met materialen die letterlijk in de achtertuin liggen iets bijzonders kunt maken’, zegt architectuurfotograaf Iwan Baan, die veel van Kéré’s werk heeft gefotografeerd en vorig jaar met hem door Burkina Faso reisde voor een fotoboek over traditionele Afrikaanse architectuur. ‘Het idee dat je arm bent als je in een mud house woont, heeft hij op z’n kop gezet door met leem prachtige ruimtes te maken.’ Baan omschrijft de architect als ‘vrolijk’, met ‘een aanstekelijk enthousiasme’. ‘Dat helpt om mensen mee te krijgen in grote plannen.’ Zoals de twee parlementsgebouwen waaraan hij werkt in Ouagadougou, Burkina Faso en Porto-Novo, Benin.

Sociaal gedreven

Buiten Afrika kreeg hij prestigieuze opdrachten voor Serpentine Gallery in de Londense Kensington Gardens (2017) en een installatie op muziekfestival Coachella in Californie (2019). Voor deze expressieve ontwerpen liet hij zich inspireren door de Burkinese baobab-boom. De architect werd als gastdocent gevraagd op de Amerikaanse universiteiten Harvard en Yale, en ontving talloze prijzen, waaronder de Prins Claus Award 2017. Nu wint hij als eerste zwarte architect de Pritzker Prize, waarmee hij in de voetsporen treedt van sterarchitecten als Rem Koolhaas en sir Norman Foster. Al past Kéré meer in het rijtje recente prijswinnaars, die activistisch en sociaal gedreven zijn, zoals het Franse duo Lacaton & Vassal dat vorig jaar won, en de Chileen Alejandro Aravena – nu jurylid.

‘Ik hoop het paradigma te veranderen’, zegt Kéré. ‘Het is niet omdat je rijk bent dat je materiaal zou moeten verspillen. Het is niet omdat je arm bent dat je niet zou moeten proberen om kwaliteit te creëren. Iedereen verdient kwaliteit, iedereen verdient luxe, en iedereen verdient comfort. We zijn onderling verbonden, en zorgen om klimaat, democratie en schaarste zijn kwesties die ons allemaal aangaan.’

DRIE UITSPRAKEN VAN FRANCIS KÉRÉ

Over zijn jeugd in Gando, Burkina Faso
‘Ik herinner me de kamer waar mijn grootmoeder zat en verhalen vertelde in gedempt licht, terwijl haar stem in de kamer ons omsloot en opriep dichterbij te komen en een veilige plek te vormen. Dit was mijn eerste ervaring van architectuur.’

Over zijn missie om in zijn dorp Gando zijn eerste bouwwerk – een basisschool – te bouwen
‘Een binnenklimaat creëren om basaal comfort te bieden, maakt dat je écht kunt leren en geprikkeld wordt.’

Over zijn werk als architect
‘Ik beschouw mijn werk als een plicht jegens de gemeenschap. Maar iedereen kan de tijd nemen om te onderzoeken wat je kunt doen met de dingen die er zijn [...] en de kwaliteit te creëren die we nodig hebben om het leven van mensen te verbeteren.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden