Nieuws Kunst

Buma/Stemra verkocht voor een prikkie portret van oprichter Jan van Gilse bij verhuizing – wisten ze wel wie hij was?

Nieuwe eigenaar Thiemo Wind wil dat het doek terechtkomt op een plek waar het wel wordt gewaardeerd.

Het portret van Jan van Gilse door Heinrich Martin Krabbé. Beeld Heinrich Martin Krabbé

Het was begin februari en Thiemo Wind bekeek een website van een veilinghuis, zoals hij dat wel vaker doet in de hoop historische prenten en muziekboekjes te vinden. Maar deze keer zag de musicoloog en oud-muziekredacteur van De Telegraaf wel iets heel bijzonders: het enige geschilderde portret van de componist Jan van Gilse (1881-1944) – hij wist niet eens van het bestaan.

Op Google Afbeeldingen was het niet te vinden. Terwijl het portret – olieverf op doek, 64 bij 49 centimeter – nota bene was geschilderd door Heinrich Martin Krabbé (1868-1931, de grootvader van schrijver Tim en acteur Jeroen Krabbé). Een van de voornaamste Nederlandse componisten van zijn tijd was vastgelegd door een van de voornaamste Nederlandse portretschilders.

‘Ik wilde het graag hebben’, zegt Wind. ‘Maar ik vertrouwde het ook niet helemaal.’ Waar het portret vandaan kwam, meldde de website van het Haagse Venduehuis der Notarissen niet. ‘Toen nam ik contact op met de biograaf van Jan van Gilse, Hans Dijk. Die wist direct over welk schilderij ik het had. Dat portret hangt bij Buma/Stemra, zei hij.’

Wat bleek: het portret was zelfs in opdracht van de Buma gemaakt. Van Gilse was in 1913 de medeoprichter van het Bureau voor Muziekauteursrecht, dat als belangrijkste doel had gelden te innen voor componisten wanneer muziek werd uitgevoerd. Ook was hij geruime tijd voorzitter. Toen de Buma in 1923 een nieuw pand betrok in Amsterdam Oud-Zuid, werd Van Gilse evenals twee andere bestuurders geëerd met een doek.

Op de dag van de veiling, 11 februari, bleek Wind de enige bieder. Hij kocht het ‘ver onder de richtprijs’. ‘Klaarblijkelijk had niemand het in de gaten. Maar het zat me nog steeds niet lekker. Buma/Stemra was onlangs verhuisd naar een ander pand in Hoofddorp, misschien was het door een verhuizer achterovergedrukt. Ik kon me gewoon niet voorstellen dat die organisatie het portret van zijn eigen oprichter van de hand zou doen.’

Wind benaderde de interim-CEO van Buma/Stemra, Cees van Steijn, of hij toelichting kon geven. ‘Ik kreeg te horen dat ik me inderdaad de rechtmatige eigenaar mocht noemen. Voor de verhuizing hebben ze besloten het portret te verkopen. Blijkbaar paste het niet bij het interieur. Ik vond het schokkend. Buma/Stemra is een organisatie waar jaarlijks miljoenen in omgaan, die op moet komen voor componisten. Dat zo’n club dan geen besef heeft van de Nederlandse muziekgeschiedenis, laat staan van zijn eigen geschiedenis, vind ik heel triest.’

Van Steijn bevestigt het verhaal, al dateert het besluit om het doek van de hand te doen van voor zijn aantreden (in oktober vorig jaar). ‘Ik ga uitzoeken hoe de besluitgang is gegaan’, laat hij vanaf zijn vakantieadres weten. ‘Het zou zomaar kunnen dat wij ons niet hebben gerealiseerd wie de man op het portret was.’ Of hij zelf wel eens van Jan van Gilse had gehoord? ‘Nee.’

Waar Wind het schilderij op gaat hangen, weet hij nog niet. Al vindt hij dat het eigenlijk op een locatie thuishoort die een relatie heeft met de Nederlandse muziek, bij voorkeur een plek waar iedereen Van Gilse in de ogen kan kijken. ‘Ik ben geen groot kenner van portretkunst, maar je kijkt hier wel iemand in de ziel. Ik zie een ernstige, onverzettelijke man met een groot rechtvaardigheidsgevoel.’

Van Gilse streed niet alleen voor de belangen van artiesten, hij was ook overtuigd antifascist. Al had zijn laatromantische en Duits-georiënteerde idioom in theorie op waardering kunnen rekenen van de nazi’s, overleed hij in september 1944 op zijn achttiende onderduikadres. Zijn twee kinderen, die in het verzet zaten, waren eerder dat jaar door de bezetter geëxecuteerd.

Bij Buma/Stemra ging de afgelopen jaren wel meer fout. In 2017 beschuldigde de organisatie de vorige directie van gerommel met de boekhouding. Juist de directeur die schoon schip moest maken, Wim van Limpt, bleek uit onderzoek van de Volkskrant tienduizenden euro’s te hebben uitgegeven aan onder meer businessclass vliegtickets, een golfbaanabonnement en de nieuwe inrichting van zijn kantoor.

Wie was Jan van Gilse?

De in Rotterdam geboren componist en dirigent Jan van Gilse was een van de belangrijkste Nederlandse componisten in de eerste helft van de 20ste eeuw. Zijn muziek doet soms denken aan die van Richard Strauss. De componist Willem Pijper verweet Van Gilses conservatisme en een Duitse oriëntatie, wat tot een berucht geworden polemiek leidde. Vorig jaar stond Van Gilses werk volop in de belangstelling toen het Utrechtsch Studenten Concert met succes de vrijheidsopera Thijl uitvoerde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden