Buitengewone Brouwers

Op elke bladzijde van Het hout is een wonder te vinden, een vondst zo gaaf dat een buiginkje nauwelijks te onderdrukken is.

Jeroen BrouwersBeeld Annaleen Louwes

Terug naar de bron. Jeroen Brouwers bracht een deel van zijn middelbareschooltijd door op een internaat vlak bij de Duitse grens. Helse jaren, vormende jaren. Vanaf zijn vroegste verhalen tot aan zijn laatste roman; die snijdende kostschoolervaringen duiken met veelzeggende regelmaat op in zijn werk.

In Het hout beschrijft Brouwers de perikelen op een door kloosterlingen geleid jongensinternaat. Het zijn de vroege jaren vijftig van de vorige eeuw. Een periode waarin het gezag van de kerk nog aanzienlijk is. Over seksualiteit wordt nadrukkelijk gezwegen, over andere zaken trouwens ook. In deze sfeer van wegkijken en mondje dicht is broeder Bonaventura getuige van de vernedering en het seksueel misbruik van enkele internaatjongens. Dat geeft hem het gevoel medeplichtig te zijn, wat in zekere zin ook zo is.

De roman ontrolt zich voorzichtig, beheerst. De 26-jarige Eldert Haman, leraar Duits, heeft zich zonder verzet laten inlijven bij de franciscanenorde. Bonaventura is voortaan zijn naam. Zwetend in zijn pij van 'faecaal bruin' heeft hij met de komst van het nieuwe hoofd der orde, Mansuetus, heel wat te verduren. Niet langer mag hij lesgeven. Hij wordt weggepromoveerd in de nikserige functie van surveillant van de nacht en namiddag. Slaafs vertolkt hij zijn rol; gevoelsmatig vastgeklonken aan roomse gewoonten.

Brouwers diept de psyche van zijn personage fraai uit. Hij tekent hem met tragische oorlogservaringen waaronder het verlies van beide ouders. Hoewel hij wordt opgenomen in het gezin van een tante blijft het gevoel van mislukking opspelen. Om die reden verzoent hij zich met een bestaan als broeder waarin hij zijn fiets inlevert en zijn identiteit aflegt.

Beeld atlas contact

Mansuetus stelt zich vanaf zijn aantreden direct op als een dictator. Geraffineerd vervlecht Brouwers diens spreekstijl met die van nazi's. Alsof je een parodie op Hitler hoort wanneer Mansuetus met zijn 'knackwurstvinger' ergens in prikt en brult: 'Dies Tsie Plie Ne!' Spectaculair hoe de taal van Goethe en Gestapo ineenvloeien. Anderszins gedurfd is de aanpak van Bonaventura's gedachten. Met gemak schrijft Brouwers nu en dan een half grammaticale zin, vol herhaling, om uiting te geven aan de wanhoop van zijn personage. Zoiets werkt.

Effectieve compositie
Even effectief is de compositie, met steeds dezelfde drie elementen: het regime op het internaat, de periode voorafgaand aan Bonaventura's intrede en de ontmoeting met Patricia, een jonge weduwe met een winkeltje. In drie hoofdstukken cirkelt de schrijver om zijn onderwerp heen, om dan als een valk naar beneden te duiken en de essentie te noemen: 'Erover zwijgen is een zonde tegen de moraal en misvormt mij tot de lafaard die ik ben.'

Die last van medeplichtigheid vraagt om verlossing, een perspectief dat Brouwers zijn protagonist aan het eind van de roman goddank werkelijk biedt. Bijna piemelnaakt verlaat Bonaventura de kerk om zich bij zijn schat te voegen, Patricia. Pijnloos is zijn vertrek niet. De jongens die afhankelijk van hem zijn, blijven achter.

Buitengewoon, deze Brouwers. Het draait en wielt op alle niveaus vernuftig in elkaar. Op elke bladzijde is een wonder te vinden, een vondst groot of klein, maar zo gaaf dat een buiginkje nauwelijks te onderdrukken is. Een grove greep: gaat het over de boekverbrandingen in Berlijn en andere Duitse steden tijdens de oorlog, dan denkt Bonaventura aan woorden als 'biblioclasme en libricide' en vraagt hij zich af of Mansuetus er soms bij is geweest. Daarnaast is Brouwers' polemische inborst goed voor scherpe vergelijkingen. Zo tekent hij Mansuetus met een buik 'als een planeet' en uiterst smalle enkels; het postuur van de duivel.

Vanzelfsprekend is Het hout ook een aanklacht; maar groter dan de aanklager is Brouwers de schrijver.



Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden