Buiten adem in de verbeelding van Voltaire

Candide oder der Optimismus * * *..

BOCHUM ‘Dat is me nou nog eens een oord! Daar blijft ons Westfalen toch ver bij achter!’ Candide verbaast zich, en zijn publiek is mee. Wat nu toch weer. Mannen, vrouwen, muzikanten in de meest fantasierijke uitdossingen in een omgeving waar alles blinkt. Nu hadden we al het nodige meegemaakt tijdens de reis die deze voorstelling is, maar het kan iedere keer exotischer, zo blijkt maar weer. Candide zet voet in El Dorado waar het goud op straat ligt en iedereen gelijk is. En natuurlijk, ook hier, zal hij weer een levensles leren.

Candide is de titelheld van de verlichtingsroman (1759) van Voltaire, die met zijn gelijkheidsdenken en maatschappijkritische houding wordt gezien als belangrijke wegbereider van de Franse Revolutie. Voltaire bedacht voor zijn protagonist een bijzondere en avontuurlijke levensloop, tijdens welke hij op allerlei manieren situaties en kwesties aan de orde stelt die de auteur aan het hart gingen.

Deze Candide – afkomstig uit Westfalen – zien we nu terug in Candide oder der Optimismus, een co-productie in het kader van Ruhrgebied-Culturele Hoofdstad 2010. Intendant Anselm Weber van Schauspielhaus Bochum nodigde Paul Koek en zijn Leidse Veenfabriek uit de krachten te bundelen. Het resultaat is een opmerkelijke muziektheatervoorstelling in regie van Koek, die afwisselend betovert en verbaast.

Op toneel zien we zowel de oudere als de jongere Candide en dat werkt heel goed. De eerste blikt berustend terug, de tweede stort zich met jeugdig enthousiasme in het leven en de liefde. Soms kijken ze elkaar aan met een blik van: wat maak je me nou?

Joep van der Geest is de innemende jonge held. Hij speelt vol overgave: onhandig slungelig, dan weer behendig beweeglijk, lollig en aandoenlijk. Candide is opgevoed met het motto dat zijn wereld de beste is en bij de eerste tegenslag zal hij die theorie toetsen. Er volgen veel tegenslagen en rampen, gebeurtenissen die een ieder van welk geloof dan ook zouden afbrengen, maar die Candide keer op keer pareert met een eenvoudige, naïeve vraag. Van der Geest spreekt die vaak nadrukkelijk uit, een beetje sukkelig bijna. Als publiek schiet je bijna in de lach. De oudere Candide (sterk gespeeld door de Duitse acteur Jürgen Hartmann), kijkt een beetje gepijnigd.

Al met al lijkt het in deze tijd, die anders is maar cynisch als die van Voltaire, een speels antwoord op datzelfde cynisme. Deze voorstelling lijkt nog eens te willen reflecteren op een maatschappij die niet de best mogelijke is. Maar waarin we de moed ook niet willen opgeven. Die is geboden, moed. En verbeelding.

Ook met betrekking tot dat laatste hebben de makers het zichzelf niet makkelijk gemaakt. Hoe waag je je aan de geroemde fantasie van Voltaire? Hoe krijg je de reis van Candide goed op toneel? Hoe verklank je die? Dat is ingewikkeld, zo blijkt.

Er zijn absoluut momenten die je verbluft achterlaten: de vondsten van Koek, de schoonheid van het samengaan van de muziek – Ton van der Meer, die naast eigen compositie Janácek incorporeerde – met het scènebeeld, de manier waarop muziek en de muzikanten autonoom blijven en toch prachtig met de voorstelling versmelten. Het decor van Teun Mosk, dat de structuur van raamvertelling ondersteunt, maar in die hoedanigheid niet dwingend is. De kostuums.

Maar Candide lijdt ook aan al die overdaad. Er komt zoveel aan de orde dat je er buiten adem van raakt. Als om die veelheid te compenseren, ligt het tempo laag. Dan is er ruim de tijd voor een zoveelste zoektocht naar Kunigunde, Candides jeugdliefde die hij voortdurend uit het oog verliest, goed voor een volgende pleisterplaats met allerlei kleurige personages, en weer iemand met een verhaal. En dat is vermoeiend zo nu en dan, ook omdat door de aard van de voorstelling niemand rondom de hoofdpersonages echt psychologisch interessant is.

Karin Veraart

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden