Brutale stadsfotograaf vol chagrijn

Zeg Ed van der Elsken en je denkt aan vrolijke rebellie en toffe Amsterdammers, maar bezoek de tentoonstelling in het Amsterdams Stadsarchief en blader door de heruitgave van zijn boek AMSTERDAM! en dat beeld vertoont opeens scheuren. Zo'n vrolijke gabber was de fotograaf niet.

Beeld Ed van der Elsken

Ed van der Elsken (1925-1990), de welbespraakte, brutale, humoristische fotograaf die Amsterdam een gezicht en karakter gaf. De chroniqueur van de sixties,van nozems en provo en love and peace, van flirtende meisjes en rokkenjagers met net aan de baard in de keel. Van kroegbewoners bij wie het drankgebruik is af te lezen aan de voren in het gelaat en van geüniformeerde gezagsdragers - soms gekoesterd door Van der Elsken als 'oom agent', dan weer verfoeid als 'neanderthaler' - die als geen ander moeite hadden met de frisse wind die was gaan waaien door de naoorlogse samenleving.

Zeg Van der Elsken en je denkt aan vrolijke rebellie en toffe Amsterdammers. Kijk naar zijn foto's en je hóórt hem oreren en geinen zoals hij alleen kon in zijn films, alsof hij het gisteren deed en hij niet al jaren geleden stierf. Maar zie: het menselijk geheugen is een onbetrouwbaar bondgenoot, het liegt en bedriegt en maakt de dingen mooier dan ze zijn. Vrolijker ook, in elk geval als het gaat om Van der Elsken. Bezoek de tentoonstelling die het Amsterdams Stadsarchief wijdt aan zijn vroege fotografie (van 1948 tot 1970) en het beeld van de fotograaf van seks, drugs en rock 'n' roll vertoont opeens scheuren. Zo'n vrolijke gabber was Van der Elsken niet. Lang niet altijd, in elk geval.

Boek als fundament

De tentoonstelling AMSTERDAM! Ed van der Elsken, oude foto's 1947-1970 heeft het fameuze gelijknamige boek als fundament. Die uitgave uit 1979, vormgegeven door grafisch ontwerper Anthon Beeke, is legendarisch geworden - door die rauwe, korrelige zwart-witfoto's natuurlijk, maar net zo goed door de brutale, onconventionele, swingende vorm. Het rumoer van de rock 'n'roll en van het verzet klinkt eruit op.

Op de tentoonstelling is de kersverse herdruk van dat boek in veelvoud opgehangen aan de buitenwanden van de expositieruimte, met de opeenvolgende pagina's opengeslagen. Zo wordt de bezoeker het ritme gewaar van het boek, maar valt des te meer op hoe donker en toch ook dikwijls bedrukkend de foto's zijn.

De highlights springen er uit als vanouds: de twee zusjes uit het circus, bedreven in de trapeze, als leeuwentemmer en - buiten de tent - als wreed uitdagende, maar onbereikbare femmes fatales. 'Jullie moeten wel begrijpen', schrijft Van der Elsken bij een foto waar jongens zich opdringen aan een paar meiden, 'dat wij ook maar gestuurd worden, in ons kruis gekieteld door de hand van de Grote Voortplanter'. Ook iconisch: het meisje met zwaar montuur, schoonheidspukkel en onvergetelijk blond suikerspinkapsel op de kermis, achter op de bromfiets bij de jongen met kuif die zijn buikschuiver laat steigeren. Het straatrumoer klinkt altijd: dienders versus sloopgrage straatschoffies. Hoeren met vele dienstjaren op het Oudekerksplein.

De lichtvoetige iconen in zijn oeuvre belemmeren enigszins het zicht op de rest van Van der Elskens werk. Wie Amsterdam!, zo uitgestald aan de muren, bekijkt, zal de roemruchte jaren zestig niet zozeer zien als het begin van het tijdperk van welvaart, seksuele bevrijding en emancipatie. Door de blik van Van der Elsken is dat decennium veel meer de afsluiting van de sobere en ook treurige jaren die eraan voorafgingen.

De foto's uit de jaren veertig en vijftig dragen nog nadrukkelijk de sporen van de oorlog en armoede. Het verlaten huis van Levi Barmhartigheid in 1956, en acht jaar later nog eens: tot onbewoonbaarheid verkrot - het lot van Levi laat zich raden. De afbraak van de Jodenbreestraat, ruggengraat van de oude Jodenbuurt, met alleen nog de koosjere broodjeszaak van Sal Meijer overeind. Druilerige foto's van het Waterlooplein zonder Joden. 'Laten we maar gauw een groter gebouw boven op ons slechte geweten zetten. En alles vergeten', schrijft Van der Elsken erbij. Bij een van de donkerste beelden, van een herdenkingsceremonie voor de vermoorde Joden in de synagoge aan het Jonas Daniël Meijerplein, doet zelfs Van der Elsken er het zwijgen toe.

Beeld Ed van der Elsken

Mensenfotograaf

De foto's van verlaten straten en pleinen zijn niet zijn beste - als er één mensenfotograaf was, dan Van der Elsken. Maar ze werpen een slagschaduw over het werk dat eerder vooral onbekommerd leek. Je ziet, of vermoedt opeens het verleden van de oude man met van inspanning gekromde rug op zijn met sinaasappelkistjes beladen bakfiets, en van de scharensliep aan het einde van een lange werkdag. Nee, dat zijn niet alléén maar Amsterdammers die de stad kleur gaven.

Met wanden die een binnenruimte vormen in de expositiezaal is een intimiteit gecreëerd waar de merendeels nog door Van der Elsken zelf afgedrukte foto's hangen - ingelijst en voorzien van passe-partouts. Prachtig afgedrukt en fijn om te weten dat zij afkomstig zijn van de hand van de meester zelf. Maar: ze hangen er wel erg museaal te wezen. Waar het boek-aan-de-muur emoties losmaakt, een wervelend, soms droef en bitter, soms geestig verhaal vertelt, zijn de foto's in lijst braaf, verantwoord, keurig. Ze kunnen het hebben, maar dat boek brengt de stem van Van der Elsken weer echt tot leven.

Broodjeszaak Sal Meier op de Jodenbreestraat, Amsterdam, ca. 1965.Beeld Ed van der Elsken
Drie jongetjes op de Snoekjesgracht, Amsterdam, 1961.Beeld Ed van der Elsken
Nieuwmarkt Amsterdam, 1956.Beeld Ed van der Elsken
Drie meisjes zittend bij het Nationaal Monument op de Dam, Amsterdam, ca. 1960.Beeld Ed van der Elsken

Derde druk

Het initiatief tot een derde druk (oplage: 4.000) van Van der Elskens AMSTERDAM! is van Kees de Koning, oprichter van het platenlabel Top Notch (De Jeugd van Tegenwoordig, The Opposites). Hij vindt dat ook jonge generaties moeten kennismaken met het werk van de fotograaf. Hij meldde zich bij uitgeverij Bas Lubberhuizen, waarop het initiatief volgde voor de tentoonstelling in het Stadsarchief. Lecturis is verantwoordelijk voor de technische aspecten. Het boek is gedrukt in twee kleuren zwart: mat en glanzend. Zo wil men de donkerekamertechniek van Van der Elsken maximaal recht doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden