Bruinharig in een blonde familie

VIJF JAAR geleden verschenen drie romandebuten die opvielen door hun kwaliteit en een gemeenschappelijk nieuw thema. Het gebroken gezin, in de samenleving al enige tijd een bekend fenomeen, kwam nu ook in Nederlandse romans en verhalen aan de orde....

Terwijl in de traditionele roman een zoon verslag doet van de haat en de liefde die hem beide voorgoed aan zijn vader klinken, moeten de 'nieuwe' zonen zichzelf uitvinden. Om te beginnen dienen ze uit te zoeken wie hun ouders eigenlijk precies geweest zijn en wat hen bond voordat ze kinderen kregen. Het verleden is niet een statisch gegeven waarmee ze in het reine moeten zien te komen, nee het moet allereerst worden gereconstrueerd. Pas daarna is het mogelijk zichzelf te positioneren. Voor de boeken van Scholten, Tepper en Artus was deze onzekerheid in verhaaltechnisch opzicht een interessant gegeven. Bij hen kreeg de verbeelding noodzakelijkerwijs een grote rol toebedeeld. In plaats van door de realistische afrekening met de vaderfiguur, werden de bedoelde romans getekend door het al vroeg ontwikkelde besef dat ook de werkelijkheid zich het best in kaart laat brengen langs de wegen van de fantasie.

Opvallend anders waren die boeken doordat de auteurs zich bewust leken van het feit dat hun gezins- en relatiegeschiedenissen zich tegelijk uitspraken over onze samenleving. Ze waren zogezegd automatisch geëngageerd. Hetzelfde kan men beweren over de titels die na de romandebuten verschenen: De vaders van de gedachte (1998) van Nanne Tepper, Onpersoonlijkheid (1999) van Russell Artus en Morgenster van Jaap Scholten tonen alledrie iets over de moderne tijd waarin het traditionele gezin niet langer de hoeksteen is, en ideologieën en religies languit op hun gat liggen.

'Er is niets dat ons nog bindt. Ja, die grijze zee hoogstens, springtij, maar dat hebben we ook al lang niet meer gehad. En als het Nederlands elftal speelt - één dag debiel doen met een oranje pruik en rood-wit-blauwe verf op je mik', zegt Finn Jacobs tegen Octave Dupont. Zij zijn op 11 juni 1977 vlak na elkaar in een Gronings ziekenhuis geboren. Op dezelfde ochtend werd de treinkaping bij De Punt met geweld beëindigd. In de chaos die was ontstaan in het ziekenhuis, zijn de twee baby's verwisseld.

Zo kun je natuurlijk ook balling worden. In Tachtig voerde Scholten de student Frederik op, en tekende door diens ogen een scherp portret van het Twentse textielbaronnengeslacht waar hij uit voortkwam. Frederik ergert zich aan de vormelijkheid, die voorkomt 'dat er in deze familie eindelijk eens de werkelijke kwesties worden aangesneden'. In Morgenster moet Octave, zoon van de president-directeur van de Dupont-machinefabrieken ergens in de provincie, er ook pas jaren later achter komen wat 'het geheim' behelsde waardoor het huwelijk van zijn ouders is ontwricht, en waaruit zijn eigen onzekerheid voortspruit.

Finn legt het hem uit: 'We zijn oorlogskinderen, Octave. Besef je dat? Sterker nog, oorlogsslachtoffers.' Op hetzelfde moment dat de gekaapte trein met duizenden kogels werd doorzeefd en Starfighters ter afschrikking laag overvlogen, lagen de moeders van Finn en Octave even verderop te baren.

Zoiets tekent je bestaan, zeker wanneer je als blonde in een bruinharige familie belandt en andersom. Maar, zo maakt Scholten duidelijk, het is niet tekenend door de uitzonderlijkheid van die situatie. De kaping en de baby-verwisseling fungeren hier uitdrukkelijk als verhevigingen van een existentieel gegeven. Dat is de kern van Morgenster, een roman die (net als Tachtig) bijna achteloos geschreven lijkt, hoogstwaarschijnlijk het resultaat van veel lezen (bijvoorbeeld in het werk van Scholtens held John Fante) en gedurig herschrijven. Jaap Scholten heeft zo'n losse manier van vertellen, vrij van zwaarwichtigheid en beducht op elk denkbaar concentratieverlies van de lezer, dat die laatste wel eens zou kunnen vergeten dat dit boek een geducht thema aan de orde stelt.

Morgenster verkent de mogelijkheid van een onafhankelijk leven, en stuit al spoedig op de begrenzing daarvan. In het eerste deel vertelt Octave over zijn jeugd, en het gestrande huwelijk van zijn ouders. In het tweede komt de beruchte treinkaping uit 1977 (die bijna drie weken duurde) aan de orde op een volstrekt originele manier. Uit een gedetailleerde analyse die Finn voor een scriptie op school heeft gemaakt, blijkt dat de kaping door de Molukkers als een variant op een familie-epos kan worden beschouwd. De jonge Molukkers namen wraak op de behandeling die hun ouders zich na hun oversteek uit Ambon in Nederland hadden moeten laten welgevallen: de kapers werden allen in kamp Schattenberg geboren, in een barak op de Drentse hei, achter prikkeldraad. Ook zo'n taboe waar de Nederlandse familie liever niet over wil praten. Bij de Molukkers leefde de gemeenschapszin zeer sterk.

Finn wilde uitvinden waarom die kapers precies díe trein op díe dag moesten hebben, om te ontdekken hoe groot de macht van de willekeur is. Een les voor het leven: 'Er is geen waarom, hooguit een hoe. Dat is namelijk het enige wat er te weten valt.'

Het is deze behoorlijk bedreigende wet, die als een fatum het verhaal van Morgenster kleurt. Veel dingen gebeuren zomaar: waarom mensen verliefd op elkaar worden, waarom dat overgaat of juist niet, waarom ze een kind krijgen, of kanker, het slachtoffer worden van een roekeloze kaping, of met een drankprobleem in het Schwarzwald belanden. Hoe onafhankelijk sommigen zich ook kunnen gedragen, uiteindelijk is iedereen onderhorig aan de willekeur en chaos.

Onnadrukkelijk heeft Scholten deze ondervinding in zijn verhaal gevlochten. Zijn reconstructie van de treinkaping (blijkens de verantwoording tot stand gekomen na uitgebreide research) is adembenemend gedetailleerd. Zelfs zoveel jaren na dato is het schokkend te beseffen hoe nauwkeurig alles wat in die trein voorviel, kon worden geregistreerd, terwijl het toch zowat drie weken duurde voordat de regering-Den Uyl tot ingrijpen overging. Maar alweer, bovenal demonstreert die geschiedenis treffend dat onafhankelijkheid onmogelijk is. De kapers dachten dat ze met hun trein in een weiland 'een wereld op zich' in hun macht hadden. Ondertussen lagen overal scherpschutters, de vliegtuigen stonden klaar, en 'zelfs in het deksel van een soeppan die in de trein bleef staan zat een microfoon'. Zijn er geluidsopnamen bewaard gebleven? Dat moet toch schitterend materiaal zijn voor sociologen, psychologen, schrijvers, burgers die zich de gebeurtenissen nog levendig kunnen herinneren.

Scholten doet er tenminste al íets mee, maar aangezien zijn doel elders ligt, buit hij het kapingmotief niet geheel uit. De spanning die hij oproept, zit in veel meer dan die aan de historie gelinkte gebeurtenissen. Het arrangement doet het meeste werk, de filmische sequentie van korte hoofdstukken, alle keren dat in het verhaal geluid worden gemaakt zonder dat er veroorzakers worden genoemd ('Kettingen van passerende fietsen rammelden'; 'pakpapier scheurde'; 'In de roodverlichte nacht zwenkte een deksel met een klap omhoog'; 'De deurbel snerpte') en die hoegenaamd geen spektakel vormen, maar tezamen de sfeer creëren waarin Octave Dupont zich bevindt; op een breukvlak in zijn leven, bevrijd van zijn jeugd en met wankele stappen de volwassenheid binnentredend.

Een kosmopoliet heeft de kosmos als zijn thuisland, heeft Finn zijn antipode Octave wijsneuzig voorgehouden. Of hij beter af is, met zijn grachtenpand, auto's, drugs, het cliché kortom van de vrijgevochtene die op zijn beurt de gevangene is van het snelle en ogenschijnlijk onbekommerde bestaan, moet ernstig worden betwijfeld. Morgenster eindigt voor Octave op het punt dat hij getrouwd is, een baan heeft, een zoontje, mitsgaders de wilskracht om 'het niet meer te verknallen'. Ook daartoe kan de erkenning van de regerende chaos leiden. Jaap Scholten bewijst dat avontuur en nonconformisme niet onverbrekelijk bijeen horen. Een burger worden, als je nooit het idee hebt gehad er een te zijn, kan een veel ongewisser en aanlokkelijker keuze zijn dan die voor het gratuite leven van de buitenstaander. Over een paar jaar zullen we wellicht zien hoe zijn alter ego zich als vader een houding aanmeet. Als elegant en onderhoudend auteur ís Scholten inmiddels verder gegroeid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden