InterviewJouman Fattal

Broken-Winged Bird vertelt over een zwarte soldaat die in Europa vocht en terugkeerde naar een racistisch Amerika

Jouman Fattal en Joy Wielkens.Beeld Bete van Meeuwen

Theater Broken-Winged Bird over racisme tegen zwarte soldaten in de Tweede Wereldoorlog was bedoeld voor 4 mei, maar nu weer razend actueel. Actrice Jouman Fattal: ‘Dit verhaal is helaas altijd aan de orde.’

Afgelopen 4 mei was de Dam in Amsterdam zo goed als leeg. De theaterzalen waren leeg. De oorlog werd herdacht vanuit huiskamers. Toch speelden actrices Jouman Fattal en Joy Wielkens die dag voor ruim 300 man publiek hun voorstelling Broken-Winged Bird, die ze maakten voor het festival Theater Na de Dam. Dat deden ze via een stream voor Instagram Stories Live. Opgenomen met een telefoon, maar daarom niet minder indrukwekkend.

Ze vertelden het levensverhaal van Timothy Hood, een zwarte, Amerikaanse soldaat die meevocht in de Tweede Wereldoorlog. Terug thuis werd hij niet als held onthaald, zoals zijn witte kameraden. Hij moest zich opnieuw voegen in een gesegregeerde samenleving. Die werd hem uiteindelijk fataal.

Op het einde van de stream zegt Wielkens, als de geest van Timothy: ‘Zie je mij niet sterven, elke dag opnieuw?’

Toen ze aan Broken-Winged Bird begonnen te werken, was George Floyd nog in leven. De wereldwijde antiracismedemonstraties moesten nog komen. De kleinschalige voorstelling werd ingehaald door de actualiteit en is deze week voor het eerst live te zien in Amsterdam.

Dat het zo actueel zou worden, hadden de makers niet kunnen voorzien. ‘Maar’, vertelt Fattal (28) een paar dagen voor ze gaan spelen, ‘dit verhaal blijft zich door de geschiedenis herhalen. Helaas is het altijd actueel.’

Wel hebben ze wat kleine aanpassingen gedaan. ‘Om de voorstelling een link te geven naar de actualiteit hadden we op het einde geluidsfragmenten gemonteerd van zwarte mannen die worden neergeslagen of getaserd of gedood door witte agenten. Dat hebben we eruit gehaald. Iedereen heeft dat afschuwelijke beeld inmiddels op zijn netvlies.’

De afgelopen jaren heeft Fattal meerdere voorstellingen gemaakt, zoals Limbo en Terug, allebei bij Frascati Producties. Terug was een autobiografische solo over een onmogelijk terugverlangen naar het door oorlog verwoestte Syrië, het land waar ze geboren is en als vierjarige met haar ouders vandaan vluchtte. De actrice is verder vooral bekend van tv-series, waaronder de advocatenserie Zuidas.

Voor Broken-Winged Bird zocht ze de medewerking van de witte schrijver Timen Jan Veenstra en de zwarte actrice Joy Wielkens. Fattal: ‘Ik vind niet dat je een voorstelling over racisme kan maken, zonder het team zelf ook zo divers mogelijk te maken.’

Samen gingen ze op zoek naar ‘verhalen over zwarte soldaten die de geschiedenis niet hebben gehaald’. Veenstra stuitte op Timothy Hood. Er waren slechts een paar zinnen over zijn leven te vinden in ‘Black Archives’ in Amerika. Die zinnen gingen enkel over de tragische omstandigheden rond zijn dood. De rest is door de schrijver ingevuld, gebaseerd op andere verhalen van zwarte soldaten.

Ze wilden expres geen kant-en-klaar verhaal hebben. Fattal: ‘Dat er bijna niks over hem te vinden was, is precies de reden waarom we dit verhaal kozen. De geschiedenis wordt door de winnaars verteld. Dat die winnaars vaak wit zijn, is geen toeval. Dit maakt onze eigen geschiedenis, in dit geval die van de Tweede Wereldoorlog, eenzijdig.’

‘Wat verloren is gegaan, is de hypocrisie,’ zegt Fattal. ‘De Tweede Wereldoorlog was een strijd tegen racisme. Maar binnen die strijd, binnen de legers die hem voerden, was er juist volop sprake van racisme. Bij propagandafoto’s werden bijvoorbeeld witte soldaten op de voorgrond gezet, terwijl de zwarte soldaten degenen waren die in de voorste linie moesten vechten, omdat hun levens minder waard werden geacht.’

Als Timothy terugkeert uit de oorlog, krijgt hij geen heldenonthaal. De bevrijding in Europa, die hij mede helpt bespoedigen, geldt niet voor hemzelf. De gesegregeerde, Amerikaanse maatschappij reikt in die tijd zelfs tot in de trams en bussen, waar zwarte en witte mensen hun eigen stoelen hebben.

Fattal: ‘Timothy verplaatste in een tram een bordje, zodat hij plek had om te zitten. Maar die plek was dus eigenlijk bedoeld voor een witte passagier. De trambestuurder is toen geflipt. Die pakte zijn geweer, sloeg Timothy ermee tegen de grond en schoot vijf keer op hem. Timothy was toen nog niet dood en sloeg gewond op de vlucht. Uiteindelijk is hij opgepakt door een agent. Die legde hem op de achterbak van zijn politieauto en schoot hem door zijn hoofd. Zoals dat dus vaker gaat met zwarte mannen in Amerika.’

Hoe heftig de voorstelling op sommige momenten ook is, Fattal denkt dat het een ‘realistisch hoopvolle’ voorstelling is geworden. ‘Bij een doorloop laatst waren mensen ontroerd. Toen besefte ik dat wat we vertellen hoopvol is, zonder te ontkennen hoeveel er nog gestreden moet worden. Aan het einde zie je dat Timothy probeert zijn vrouw Michelle op te vrolijken. Hij zegt dan: het enige dat je kan doen, is doorgaan.’

‘Als je ziet wat er nu in de wereld gebeurt, denk ik dat ook. We moeten doorgaan. Juist nu de wereld zo wordt opgeschud door corona. Je ziet dat de wereld fysiek ziek is. Als we dat willen genezen, moeten we ook kijken naar de manieren waarop de wereld systemisch, zeg maar mentaal ziek is. Daarom vind ik het te gek wat er nu gebeurt. Ja, ik ben realistisch hoopvol geworden.’

Broken-Winged Bird door Theater na de Dam en Frascati speelt van 18 t/m 20 juni in Frascati, Amsterdam.

Coronaproof theater

Broken-Winged Bird is net als de andere voorstellingen in theater Frascati honderd procent coronaproof. Het theater heeft de tribune weggehaald om meer ruimte te creëren. Jouman Fattal: ‘Om toch een gevoel van intimiteit te kweken, hebben we van het toneel een arena gemaakt. Het publiek zit om ons heen zit. Alles is afgemeten, met tape op de vloer, zodat we nooit binnen anderhalve meter van de eerste rij komen.’

Verbetering: In een eerdere versie van dit artikel werd Timothy Hood aangeduid als Timothy Wood. Dat is gecorrigeerd. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden