Broedplaats voor jonge theatermakers

Jonge regisseurs konden nauwelijks ergens terecht tot ze ruimte kregen bij theaterwerkplaats FACT. FACT bestaat 25 jaar en maakte school, maar kreeg het ook steeds moeilijker zich van zijn navolgers te onderscheiden....

MET DE voorstelling van Antigone eind vorig jaar was de cirkel rond. Hetzelfde stuk als waarmee FACT, de Rotterdamse vrijplaats voor jonge, aanstormende regisseurs, in 1975 was begonnen. Toen regisseerde Gerardjan Rijnders het als een klein, kaal familiedrama. Nu maakte Jeroen Kriek er een visueel spektakel van met dans, muziek, lichteffecten, zang en een multiculturele cast. Tussen die twee opvoeringen ligt de geschiedenis van FACT, dat zijn vijfentwintigste verjaardag viert.

De oprichting was een historische daad in een tijd waarin van 'jonge theatermakers' nog geen sprake was. De tomaten waren gegooid, Nederland was verrijkt met nieuwe groepjes, maar aankomende regisseurs konden nauwelijks ergens terecht. Rotterdam was de eerste om hen ruimte te geven: een kollektief van vijf regisseurs kreeg geld om voorstellingen te maken. FACT werd toen nog geschreven als F Act, uit te spreken als ef fekt, een afkorting van Five Acts for Five Actors.

In het tweede jaar trokken Paul Vermeulen Windsant en Gerardjan Rijnders landelijk de aandacht met Schreber, de eerste 'montagevoorstelling' in het Nederlandse toneel. Een naargeestig gymnastieklokaal verbeeldde de waanwereld van een Duitse rechter uit de negentiende eeuw, met impliciete verwijzingen naar het fascisme. Schreber werd een hit, de naam van FACT was gevestigd, maar de gangmakers, Vermeulen Windsant en Rijnders, vertrokken naar Zuidelijk Toneel Globe.

FACT had een geruisloze dood kunnen sterven, maar het kreeg de status van een werkplaats avant la lettre. Dankzij Ben Hurkmans, die ervan overtuigd was dat je regisseren kunt leren, al vond hij dat jonge regisseurs het aantal problemen moesten beperken door te kiezen voor een ordentelijk toneelstuk. Niks zelf schrijven, geen improvisatiegedoe. Onder zijn leiding kreeg FACT de bijnaam 'het kleinste repertoiregezelschap van Nederland'. Drie regisseurs per seizoen kregen elk anderhalve ton productiegeld, organisatorische en technische steun en een bescheiden tournee.

De toeloop was groot, elk jaar meldden zich zo'n 35 kandidaten. Daar waren inmiddels bekende namen bij: Karst Woudstra, Jan Decorte, en ook Antoine Uitdehaag en Lidwien Roothaan. Toen het roer in handen kwam van Wim Meuwissen, die minder belang hechtte aan tekst, kregen ook eigenwijze mimers als Ton Kas en Willem de Wolf een kans en kon een groep als Nieuw West het onvergetelijke Rinus maken.

In het gedenkboek dat FACT binnenkort uitbrengt, komen alle 52 regisseurs aan het woord die er voorstellingen maakten. Van sommigen hebben we nooit meer iets vernomen, anderen leiden inmiddels gezelschappen of regisseren in het buitenland. Maar tussen de regels door lees je ook hoe de positie van FACT steeds moeilijker werd. Het budget werd gekort en omdat het idee van een werkplaats volop werd nagevolgd werd het steeds lastiger zich van die navolgers te onderscheiden.

Rob Klinkenberg, die Meuwissen opvolgde als artistiek leider, zocht het in 1995 in de grote zaal. Moest een jonge regisseur zijn werkveld niet verbreden naar het terrein dat alleen was weggelegd voor de grote gezelschappen? FACTs budget was klein, maar het lukte toch een paar keer, soms via coproducties met artistieke compromissen als gevolg die de vrijheid van de debutant danig inperkten.

Steeds moeilijker werd het de strijdige belangen met elkaar te verzoenen: jonge regisseurs de ruimte geven om te mislukken, maar tegelijkertijd mislukkingen vermijden om de naam van FACT hoog te houden. Misschien werden daarom de geselecteerde regisseurs steeds ouder. Mensen als Jeroen Kriek en Rob Ligthert hadden zich al volop bewezen bij hun eigen clubs.

FACT viert zijn jubileum in de Rotterdamse Schouwburg. En de organisatie kan trots zijn op de oogst van vijfentwintig jaar. Voorstellingen als Schreber, Paul Felds De Séance, Stella van Peter Pluymaekers, Rinus van Nieuw West of Neoptolemos van Koos Terpstra zijn bijgezet in de theatergeschiedenis.

Maar de eerlijkheid gebiedt ook om te zeggen dat de noodzaak van het eerste uur is verdwenen. Zeker nu productiehuizen en (inmiddels zestien) werkplaatsen elkaar verdringen om het jonge regisseursvolk op te vangen, nu aankomende regisseurs zich in hun vak kunnen verdiepen bij Dasarts of de Jekerstudio, nu de grote schouwburgen zelf gaan produceren en steeds meer artistiek leiders als Koos Terpstra, Frans Strijards, Johan Simons zich beijveren om jong talent op te leiden in de bedding van hun gezelschap. Door school te maken heeft FACT zich in feite overbodig gemaakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden