REPORTAGE

Brimstone moet internationale doorbraak worden voor Koolhoven

Martin Koolhoven, Nederlands talentvolste regisseur, filmt in Spanje en Hongarije zijn eerste grote internationale film. De Volkskrant mocht als enige de set bezoeken van Brimstone.

Regisseur Martin Koolhoven op de filmset (tweede links).Beeld Philippe Antonello

'Martin, je ademhaling.'

De geluidsman zegt het zachtjes, routineus. De aangesprokene knikt; hij weet het, hij deed het weer, hij zal erop letten.

Martin Koolhoven - de grote rug gekromd, de ogen samengeknepen - zit voorovergebogen in een stoeltje voor zijn monitor, kruipt bijna in die monitor, en volgt de opnamen voor zijn eerste internationale speelfilm Brimstone. Met de concentratie van een atleet aan de start en diens ademhaling van na de finish: hijgend, raspend. Hoe langer de take, hoe dieper Koolhoven zuurstof binnenzuigt en uitblaast. Soms zet zijn crew hem op de gang, als veroorzaker van ongewenst omgevingsgeluid: wuuu-woeisj, wuuu-woeisj.

De cineast kan er niks aan doen. In 1999 ademde hij op soortgelijke wijze mee met Carice van Houten op de set van Suzy Q, zo ook met ¬Martijn Lakemeier bij Oorlogswinter, in 2007. Hij gaat ín de scène, zoals Koolhoven het zelf zegt. Alles valt weg en hij leeft mee met zijn acteurs, de neus op tien centimeter van het scherm. Alleen zo kan hij voelen of het klopt, of de vertoonde emotie te groot was of te klein, of precies juist.

Draaidag 49

'Oké, not bad', zegt hij tegen Dakota Fanning (21), voormalig kindster uit films als I Am Sam, Man on Fire en Steven Spielbergs War of the Worlds. Met drie passen is hij bij zijn Amerikaanse hoofdrolspeelster, fluistert haar iets in. Ze mag iets banger kijken. Na de volgende take: 'Very good, Dakota.'

Het is draaidag 49, december 2015. Vandaag wordt gefilmd in een houten huisje in een kolossale studiohangar nabij Boedapest. Het is voor het eerst dat Koolhoven een journalist toelaat bij de opnamen.

Ook direct de enige keer trouwens. De regisseur en scenarist is er nog niet over uit hoeveel plot hij straks in de trailer prijsgeeft. Wat we (mogen) weten: Brimstone is een thriller over een jonge vrouw - Liz - die wordt opgejaagd door een wraakzuchtige protestantse dominee, gespeeld door de Australische acteur Guy Pearce (bekend van zijn rol als man zonder kortetermijngeheugen in ¬Christopher Nolans tweede speelfilm Memento). Over religie en geweld gaat het, hoe die twee samengaan en hoe vooral vrouwen daaronder lijden. De epische film speelt zich af in een gemeenschap van kolonisten aan de Amerikaanse frontier, eind 19de eeuw, maar is volgens Koolhoven - een groot liefhebber van het genre - geen klassieke western.

(Tekst gaat verder onder de foto).

Opname van een scène met Guy Pearce op de filmset van Brimstone.Beeld Philippe Antonello

Rookmachine

Waren er vorige maand nog buitenopnamen in de sneeuw, met een span paarden, en werd in een Duitse studio een compleet stadje opgetrokken, vandaag doet Brimstone-in-wording een beroep op de verbeelding. De Hongaarse hal is verduisterd voor nachtscènes. Op tafels liggen de benodigdheden uitgestald: olielampen, whiskyflessen, een messenset, een bijbel, een zak kunstsneeuw, een latex paardenkop. Stellages ondersteunen twee houten constructies, enkel bedoeld voor interieuropnamen. Een man is in de weer met een gastank en een vlammenstandaard, een collega bedient de rookmachine.

In de deze dag gefilmde scène wordt Fannings Liz 's nachts wakker en loopt naar het raam, waarachter een vuurgloed te zien is. Buiten brult een mannenstem, nu afgespeeld op een bandje: 'SHE'S GOTTA BE PUNISHED FOR HER SINS. SHE'S GOTTA BURN AT THE STAKE!'

Koolhoven: 'Graag wat minder rook!'

De pluimen verdikken.

'Jesus Christ. Ik vroeg om minder smoke!'

Bijna failliet

Elke speelfilmproductie gaat gepaard met voorziene en onvoorziene obstakels, maar Brimstone werd bijna genekt. Vijf dagen voor de opnamen aanvingen, in juni, haakte beoogd hoofdrolspeelster Mia Wasikowska af, evenals bijrol-steracteur Robert Pattinson en een voorname Duitse financier. De agent van de actrice hing huilend aan de telefoon: Wasikowska zou oververmoeid zijn, ('persoonlijke omstandigheden', meldde filmblad Screen Daily), en ook Pattinson had ineens andere, niet nader genoemde dingen te doen. De contracten waren geprepareerd en doorgesproken, maar vanwege de complexe financieringsstroom nog niet getekend - procederen had weinig zin.

De crews waren al geboekt, de studio's ook. Materiaalwagens reden door Europa, een complete set was inmiddels opgetrokken in Duitsland. Voor Koolhoven en zijn producent Els Vandevorst, samen eigenaar van filmbedrijf N279, was de situatie even penibel als helder: als op maandag niet gedraaid werd, waren ze failliet.

Koolhoven, al vijf jaar druk met de voorbereiding van wat zijn internationale doorbraak moet worden, zag zijn wereld instorten. De regisseur dacht dat hij een hartaanval kreeg, letterlijk. Een spoedbezoek aan het ziekenhuis bood soelaas: dit betrof paniek, stress.

Guy Pearce.Beeld Philippe Antonello

Guy Pearce

Het was Guy Pearce, de mannelijke hoofdrolspeler, die Brimstone redde. Hij zei: ik weet niet of jullie gaan filmen, maar áls het zo is wil ik erbij zijn. De Australische acteur stapte op een lijnvlucht naar Berlijn en meldde zich in de studio. Pearce' garantie hield de meeste financiers binnenboord en gaf de producenten een beetje lucht in hun zoektocht naar nieuwe acteurs. Binnen 48 uur waren ze rond met Dakota Fanning - een van de namen op Koolhovens oorspronkelijke verlanglijst. En meisjesidool Pattinson (uit de vampierreeks Twilight) werd vervangen door Kit Harrington, als Jon Snow in de tv-serie Game of Thrones niet minder populair.

Pas na twee weken draaien ervoer Koolhoven iets van gemoedsrust. Hij stond met crew en cast in de Spaanse woestijn, op de plek waar Sergio Leone ooit zijn klassiekers opnam, en filmde. Het is me tóch gelukt, sprak hij tot zichzelf.

Beeld Philippe Antonello

Bruiloftfilmer

De eerste helft van zijn leven dacht Koolhoven klein. Bruiloftfilmer, dat leek hem een reële carrière, na de audiovisuele opleiding in Sittard. Dat werd hem ook ingeprent door zijn omgeving: zelf een speelfilm maken was iets onvoorstelbaars. Pas in Amsterdam, op de filmacademie, schudde hij de schroom af. Maar zo rond zijn 40ste realiseerde Koolhoven zich dat de lat nog hoger moest. 'Ik had Oorlogswinter gemaakt en dat vond ik zelf mijn beste film. Ik dacht: waarom heb ik die eigenlijk niet eerder gemaakt? Als ik dat zo zeg aarzel ik, want het klinkt snel arrogant, maar ik wil films maken naar de standaard van mijn voorbeelden, niet naar de standaard van mijn eerdere films.'

Het is lunchtijd in de Hongaarse studiokantine. De regisseur eet en praat gehaast; het schema zit tjokvol. 'Het grote probleem van de Nederlandse film is dat er geen traditie is, op oorlogsfilms na.'

Tijdens een etentje stelde een bevriende Britse producent dat Koolhoven na Oorlogswinter nu echt eens een Engelstalige film moest regisseren. Dan wil ik wel een western maken, zei Koolhoven, meer als geintje. Waarom doe je dat dan niet, kaatste de Brit. 'Ik dacht: ja, waarom doe ik dat niet?'

De producent bezorgde hem een script in het Engels, een western waar Koolhoven een jaar aan sleutelde. 'Gaandeweg ontdekte ik dat het niet was wat ik wilde. Het zat meer in de lijn van een hommage, zeg maar de wereld van Tarantino, tongue-in-cheek. Ik wilde iets maken dat meer van mijzelf was, iets persoonlijks. Westerns reflecteren vaak de cultuur waarin ze gemaakt worden. De Italiaanse westerns bijvoorbeeld, de spaghettiwesterns, zijn nadrukkelijk katholiek. Ik moest er dus iets Nederlands in leggen.'

Dat kon: er waren immers ook kolonisten van Nederlandse origine, onder wie gereformeerden, die hun particuliere geloof meebrachten naar het beloofde land. 'Best gek dat daar nooit eerder iets mee is gedaan: wij maken deel uit van die geschiedenis.' Koolhoven is Nederlands hervormd opgevoed, maar viel van zijn geloof toen zijn ouders meedeelden dat Sinterklaas niet bestond. 'Het viel me echt letterlijk zo in: o, dan is dat hele gedoe met Jezus natuurlijk óók niet waar.'

Dure productie

Met een budget van 11 à 12 miljoen euro valt het Engelstalige Brimstone te kwalificeren als de duurste Nederlandse speelfilmproductie sinds Paul Verhoevens Zwartboek (17,8 miljoen euro). Onder meer de regisseur, scenarist, cameraman, editor, producent, art director en kostuumontwerper zijn Nederlands, en Carice van Houten speelt een bijrol. Er lag een aanbod om de film te financieren met één grote Amerikaanse geldschieter, maar dan moest Koolhoven inleveren op zijn zeggenschap over de uiteindelijke montage. Dat wilde hij pertinent niet, dus werd gekozen voor een fijnmazig en wat riskanter netwerk van geldstromen uit Nederland, Engeland, Duitsland, Zweden, België, Frankrijk, Oostenrijk en Hongarij.

Vrouwelijk hoofdpersonage

De keus voor een vrouwelijk hoofdpersonage ontstond al schrijvend. 'Er zijn ook niet zoveel goeie westerns met een vrouw in de hoofdrol, dat zal onbewust hebben meegespeeld.' Hij betrok verschillende scriptschrijvers bij zijn zelfgeschreven scenario: Mieke de Jong, die eerder de scripts verzorgde voor Koolhovens films Het zuiden, Knetter en Oorlogswinter, maar ook de Italiaan Franco Ferrini, die meeschreef aan Sergio Leone's epos Once Upon a Time in America. En hij liet het verfijnde vertaalwerk over aan Sam Garrett, de man die de romans van Herman Koch omzette naar het Engels. 'Je moet naar buiten. Toen ik Oorlogswinter maakte, verzamelde ik al mijn moed en vroeg componist Pino Donaggio voor muziek. Wat bleek: die vond dat prima, wilde het graag doen. Dat was een eyeopener voor mij. Het kán gewoon. Je hoeft je als Nederlands filmmaker niet minder te voelen dan die anderen. Nu durf ik iedereen te benaderen.'

Koolhovens script zong rond in Hollywood, maar pas nadat een Britse casting director zich erover ontfermd had en het op de juiste bureaus bij de grote agentschappen had gelegd. 'Bij eerdere pogingen hoorden we steeds: ja, we gaan het volgende week lezen, echt.' Ook toen Wasikowska wegviel, was dat nieuws in de Amerikaanse filmindustrie: midden in de nacht hing de assistent van Warren Beatty aan de telefoon: of Koolhoven nu meteen wilde converseren met de acteur, die op een andere lijn klaarzat om een bepaalde actrice aan te prijzen. Koolhoven luisterde het bericht pas af toen hij wakker werd en toen had hij al een andere, betere actrice. Hij heeft Beatty nooit teruggebeld. 'Wat had ik moeten zeggen?'

Een dame van de productie tikt de regisseur aan: of die dan nu mee kan op locatiebezoek, in weer een andere studiohal. 'Nu betekent nooit echt nu', sust Koolhoven. Toch staat hij prompt op, lepelt het toetje al lopend naar binnen.

(Tekst gaat verder onder de foto).

Dakota Fanning.Beeld Philippe Antonello
Regisseur Martin Koolhoven op de filmset, met bij de camera director of photography Rogier Stoffers, en rechts acteur William Houston (met baard) en actrice Dakota Fanning.Beeld Philippe Antonello

Dialectcoach

Pearce wandelt over de set, gekleed in een zwarte jas met lange panden, litteken van de grime over zijn oog. Hij viel voor het script van Brimstone, kende die hele Koolhoven niet, maar wilde koste wat kost de rol. Voorafgaand aan de opnamen werkte de acteur intensief met een dialectcoach: het Engels van zijn dominee dient vers aangeleerd te lijken. 'Ik heb twee honten', zegt de 48-jarige acteur in een poging Nederlands te klinken, en hij kijkt veelbetekenend. Moeilijk uit te maken of Pearce het over handen of honden heeft. 'Als mijn accent niet goed is, zal ik bij de première in Amsterdam mijn excuses aanbieden', belooft Pearce voor hij weer wordt geroepen voor opnamen. 'Excuseer: ik moet even een klein meisje vermoorden.'

Morgen moet Fanning zwemmen, er staan onderwateropnamen gepland. Kun je een Amerikaanse steractrice tot drie of slechts tot twee meter onder water houden? Met die vraag is de producent nu druk.

Vandevorst, die meewerkte aan Lars von Triers Dogville en Dancer in the Dark, weet wel iets van de omgang met de grotere namen. 'Je kan pech hebben', zegt ze. 'Soms komen ze hun trailer alleen uit als het echt moet, dat tekent dan de sfeer.'

Zoniet bij Brimstone: Fanning en Pearce gaven te kennen eigenlijk geen dure trailer nodig te hebben. Een met Ikeameubilair ingericht privéplekje in de studiohal was mooi zat.

Koolhoven, over het werken met buitenlandse acteurs: 'Ik heb altijd gezegd dat we in Nederland heel goeie acteurs hebben en dat vind ik nog steeds. Wat ik wel merk, is dat Guy en Dakota elke take exact hetzelfde spelen, tenzij ik ze vraag het iets anders te doen. Dat klinkt alsof het robots zijn, maar dat is het absoluut niet: elke keer zit er net zoveel beleving in.'

Dubbelloops jachtgeweer

Fanning, vandaag acterend in nachthemd tot op haar enkels, is tijdens de opnamen niet aanspreekbaar voor de pers. Haar Amerikaanse agent waakt over alle interviewaanvragen, elke quote.
Koolhoven zit voor zijn monitor als iemand de zondagse tussenstand van Ajax doorgeeft. De regisseur: 'Dat meen je niet?'

Later die middag dient het raam waarachter Fannings personage schuilt te worden kapotgeschoten. In de film met een dubbelloops jachtgeweer, op de set door een Hongaar met een luchtbuks. De man, met grote borstelsnor, bevochtigt een plastic kogeltje met speeksel, propt het in de loop.

Take één. Pok. Geen barst.
Take twee. Idem.

Take drie. Pok, pok, pok. Weer niks.

'Waarom schiet hij drie keer?', vraagt Koolhoven.

Take vier. De kogel verlaat de loop met een neerwaarts boogje, zoals in een film van Laurel en Hardy.
Fanning, die aandachtig toekijkt, schiet in een lachstuip. Ze is niet de enige.

Acht Hongaren overleggen, proberen het vervolgens met een andere loop op het geweer, weer niks.
Het dunne glas blijkt een millimeter te dik. 'Dit is het lulligste oponthoud van de hele productie', constateert Koolhoven.

Wat net nog grappig was, is anderhalf uur later niet meer zo leuk. De producent kijkt zorgelijk, de draaidag loopt uit, niet voor het eerst, niet voor het laatst. Een setdresser boort een gat en een barst in de ruit en schuift het in de raamopening - de afdeling digitale effecten mag het later verder oplossen.

Koolhoven, weer luidruchtig ademend, concentreert zich andermaal op zijn hoofdrolspeelster; haar grote ogen op zijn monitor. Zien die er, nu gefilmd vanaf een andere hoek, voldoende angstig uit, maar niet té angstig of monotoon angstig? De regisseur, volledig opgaand in haar spel, steekt beide armen stil juichend de lucht in, zonder op te kijken van zijn scherm.

Nog tien draaidagen te gaan.

Brimstone wordt najaar 2016 in de Nederlandse bioscoop verwacht.

Decor op de filmset van Brimstone.Beeld Philippe Antonello
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden