NieuwsBrief Niki de Saint Phalle

Brief waarin Niki de Saint Phalle haar afgrijselijke jeugd beschrijft voor het eerst volledig gepubliceerd

Voor het eerst is de hele brief te lezen die kunstenares Niki de Saint Phalle schreef aan haar kleindochter Bloum, in het tijdschrift See All This. De inhoud is tragisch, De Saint Phalle schrijft over haar ongelukkige jeugd en het seksueel misbruik door haar vader. 

4 générations femmes, Niki de Saint Phalle met haar moeder (rechts), dochter (achter) en kleindochter (links) in 1973.Beeld Laurent Condominas

Op foto’s maakt ze altijd een zorgeloze jarenzestigindruk. Het was de periode waarin Niki de Saint Phalle (1930-2002) wereldberoemd werd met haar vrolijkmakende Nana’s: kleurige vrouwenbeelden, zo groot dat je er soms zelfs naar binnen kon lopen, door een opening op kruishoogte. Geinige joie de vivre-kunst, zoals je ook met een geladen geweer kon schieten op zakjes rode, blauwe en zwarte verf, zoals tijdens de Dylaby-tentoonstelling (in 1962) in het Stedelijk Museum.

Niki de Saint Phalle, Frans-Amerikaanse darling van de Europese popart en het Franse Nouveau Réalisme. Vrouw van de kinetische ijzervreter Jean Tinguely. Opgegroeid in een aristocratische familie, met de Franse bankier Graaf André-Marie Fal de Saint Phalle als vader en de Amerikaanse Jeanne Jacqueline Harper als moeder. En vooral bekend als de zelfbewuste en eigenzinnige dame die in het mannengezelschap dat de kunstwereld domineerde, een onafhankelijke rol opeiste.

Dat haar leven ook een schaduwzijde had, was al bekend. In haar autobiografie Traces, uit 1999, schreef ze over incest door haar vader, vanaf haar 11de. En eerder waren er al fragmenten uit een brief aan haar kleindochter Bloum Cardenas gepubliceerd, geschreven kort na de dood van Tinguely, waaruit bleek dat haar vader ‘een minnares’ van haar wilde maken. 

Vandaag wordt, in aanloop van De Saint Phalle’s tentoonstelling in Museum Beelden aan Zee in Scheveningen, in het nieuwste nummer van het Nederlandse kunsttijdschrift See All This die hele brief voor het eerst gepubliceerd. De kunstenares schreef de brief op haar 61ste verjaardag. Het relaas leest als een grote bekentenis, waaruit blijkt dat het in haar jeugd al misging vanaf dag één, kort na haar geboorte in 1930. 

Geen thuis van liefde en geluk

Een korte synopsis: Niki krijgt als kind de schuld van de armoede waarin de familie terecht is gekomen na de beurskrach in 1929; haar vader is zijn vrouw ontrouw met diens vriendinnen en Niki’s gouvernante; Niki krijgt van haar moeder de opdracht ‘een rijke en respectabele man te trouwen’, haar moeder is bovendien anti-semitisch. Kortom, schrijft De Saint Phalle aan haar kleindochter: ‘Ons huis was geen thuis van liefde en geluk’.

Het blijkt een eufemisme te zijn voor wat volgde ‘toen ik borsten begon te krijgen’. Haar vader zag haar als het object van zijn verlangen. ‘Ongecontroleerde lust nam de overhand’, schrijft De Saint Phalle. Daarna veranderde alle liefde die ze voor haar vader had in haat. ‘Ik kon niet langer met hem in een ruimte zijn.’

In het leven dat volgde, wisselde ze de psychiater af met een katholieke kostschool, waar ze als ‘klein monster’ van haar ouders naar toe moest en wat een ‘soort gevangenis’ bleek te zijn; ze wilde een ‘femme fatale’ worden maar kreeg op haar 22ste een zenuwinzinking. Enige voordeel: ze verliet de inrichting als kunstenaar. ‘Ik was begonnen aan de echte reis van mijn leven.’

Bijna twintig jaar voor de ‘Lieve Bloum’-brief probeerde De Saint Phalle, in haar film Daddy, af te rekenen met haar incestverleden. Ze was toen 33, had een eerste huwelijk (met de Amerikaanse schrijver Harry Mathews) achter de rug en was op dat moment getrouwd met Tinguely. De film is een afrekening met haar vader, in surrealistische, wrange beelden, waarin opmerkelijk veel geschoten wordt. ‘De slaven zijn vrij! [...] Eindelijk, eindelijk, papa is dood.’

Die agressie is in de brief veranderd in een welgemeend advies aan haar kleindochter, om nooit bij de pakken neer te zitten. ‘Ik heb een behoorlijk aantal van mijn dromen kunnen waarmaken. [...] Ik ben een machtige vrouw geworden.’

Artikel Niki de Saint Phalle, ‘Jij klootzak!’, in See All This. Tentoonstelling van Niki de Saint Phalle in Museum Beelden aan Zee, Scheveningen. 5/10 t/m 1/3. 

Het tijdschrift See All This, met een cover van Joost Swarte.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden