INTERVIEW

'Breivik had in elk Europees land kunnen opstaan, ook Nederland'

Ze bezocht vele oorlogsgebieden, maar het geweld van landgenoot Anders Breivik raakte haar het diepst. De Noorse journaliste Åsne Seierstad schreef Een van ons.

Åsne Seierstad: `Ik denk toch dat Breivik een zeer individueel geval is. Hij heeft geen organisatie kunnen opbouwen, hij heeft geen volgelingen.'Beeld Daniel Cohen

Tsjetsjenië, Kosovo, Afghanistan, Irak. De Noorse journaliste en schrijfster Åsne Seierstad, bekend van de bestseller De boekhandelaar van Kabul, zocht haar onderwerpen altijd ver van haar eigen, vredige thuisland. Tot 22 juli 2011, toen de 32-jarige rechts-extremistische Noor Anders Behring Breivik een dubbele aanslag pleegde, waarbij 77 mensen omkwamen.

'Ik was in shock', vertelt Seierstad (1970) in het Amsterdamse hotel waar ze enkele dagen verblijft ter promotie van haar boek Een van ons, over Breivik en het drama dat hij aanrichtte. 'Het trof me zoals geen enkele andere catastrofe me had getroffen. Ook niet de moorden of autobommen die ik had gezien in landen als Afghanistan en Irak. Als ik naar conflictgebieden ga, bereid ik me altijd grondig voor. Ik hou afstand, nu lukte dat niet. De kinderen die omkwamen op Utøya werden mijn kinderen. Ik was geobsedeerd door hun biografieën die langzaam naar buiten kwamen - als persoon, niet als journalist. Toen mijn uitgever me vroeg of hier een boek in zat, dacht ik van niet. Ik had de moed niet om contact te zoeken met de ouders van de omgekomen tieners.'

Bovendien was ze bezig met een boek over Libië. Ze volgt een aantal vrouwelijke bewoners van een wijk in Tripoli over hun leven in het post-Kadhafitijdperk. Maar Newsweek vroeg om een stuk over 'die man', vlak na de aanslagen. En daarna om stukken over de rechtszaak. 'En toen kwam het boek vanzelf', zegt Seierstad.

Luchtfoto van het Noorse eiland Utøya, een dag voor de aanslag.Beeld reuters

Grondig bronnenonderzoek

Een van ons is geschreven volgens de methode-Seierstad: grondig bronnenonderzoek, een nietsontziende blik en opgebouwd als een roman. Ze voert de lezer mee in het leven en de gedachtenwereld van Breivik, die nooit aansluiting vindt bij de Noorse maatschappij en langzamerhand radicaliseert. Ze laat hem gesprekken voeren met zijn vrienden en zijn moeder, een instabiele vrouw met psychische problemen, en reconstrueert nauwgezet de aanslagen en de daaropvolgende rechtszaak tegen hem. Daar tussendoor vlecht ze de levens van vier jongeren die Breivik uiteindelijk zullen tegenkomen op het sociaal-democratische zomerkamp op Utøya - en dat niet allemaal overleven.

Net als in De boekhandelaar van Kabul, waar ze open en bloot schreef over naakte lichamen in de hamam en de onderdrukking van vrouwen door de heer des huizes, bespaart Seierstad de lezer niets. Genadeloos beschrijft ze de koelbloedige achtervolging van Breivik van zijn jonge slachtoffers op Utøya, die soms nog op hem aflopen om hem te overtuigen zijn wapens neer te leggen. Hij knalt ze een voor een af. Het boek is dwingend en fascinerend, volgens een Zweedse journalist op sommige punten zelfs 'ondraaglijk'.

'Ouder en wijzer'

Een van ons is gebaseerd op duizenden pagina's politieverhoren en -verslagen, psychiatrische rapporten, getuigenissen in de rechtbank en interviews met betrokkenen. Toch is haar romanachtige aanpak niet zonder risico, beaamt ze. Waar eindigen de feiten en begint de interpretatie? Het hoofdpersonage uit De boekhandelaar van Kabul deed haar een proces aan. Hij voelde zich aangetast in zijn eer. De journaliste won uiteindelijk, maar paste enkele passages aan.

'Ik ben ouder en wijzer', zegt Seierstad daarover. 'Ik weet niet of ik nu alles precies zo zou hebben opgeschreven als ik toen deed. Maar zo'n conflict kan ik niet nog een keer hebben. Daarom zijn alle teksten geautoriseerd door de overlevenden, nabestaanden en geïnterviewden. Ook schrijf ik in de nieuwe Engelse editie duidelijker op dat alles is gebaseerd op feiten, bijvoorbeeld op de getuigenissen van Breivik in de rechtbank. Teruglezend heb ik ook een of twee passages aangepast, waarin ik Breiviks gedachten beschrijf, bijvoorbeeld dat hij van school wisselt omdat hij voelt dat hij er niet past. Dat was achteraf niet nodig. De feiten spreken voor zich.'

Dit was 'haar moeilijkste boek' tot nu toe, zegt ze. Niet alleen vanwege de gruwelijkheid van de aanslagen, maar ook omdat ze het moeilijk vond om haar hoofdpersonen onder de slachtoffers te kiezen. 'Ik wilde geen ouders aanspreken en daarna zeggen: nee, sorry, u bent toch niet geschikt. Uiteindelijk hebben ze zichzelf als het ware gekozen. Een moeder kwam tijdens de rechtszaak op me af omdat ze mijn boek over Bagdad had gelezen, zij kwam uit Irak. Ik heb tegen alle ouders gezegd dat ze altijd, ook op het laatste moment, hun medewerking aan het boek konden intrekken. Het gaat om hun kind. Dat heeft de doorslag gegeven.'

Bekritiseerd

Seierstad is bekritiseerd omdat ze de oorzaak van Breiviks daden te veel zoekt in zijn jeugd. Daarmee sluit ze de ogen voor de rechts-extremistische stroming die ook in Noorwegen bestaat, zegt onder meer de Noorse wetenschapper Sindre Bangstad. 'Ik denk toch dat Breivik een zeer individueel geval is', zegt Seierstad hierop. 'Hij heeft geen organisatie kunnen opbouwen, hij heeft geen volgelingen. Hij had in elk Europees land kunnen opstaan, ook in Nederland. Natuurlijk, meer mensen denken zoals hij. Maar het verschil is dat hij actie heeft ondernomen. Dat is en blijft uitzonderlijk.'

Ze vindt dat er, drie jaar na de aanslagen, in Noorwegen nog maar bar weinig wordt gepraat over 22/7. 'Ik wil niet zeggen dat er een deksel op is gegaan, maar een dekbed toch wel', zegt Seierstad. 'Dit jaar vierden we tweehonderd jaar grondwet in Noorwegen en met geen enkel woord is gerept over de aanslagen van Breivik. Alsof we het willen vergeten. We vinden het makkelijker de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog te herdenken dan die van Utøya.'

Anders Breivik tijdens zijn rechtszaak op 24 augustus, 2012.Beeld afp

'Burger én journalist'

Ze heeft haar boek over Breivik geschreven als 'burger én als journalist'. Ze schenkt de opbrengsten van de Noorse editie aan ontwikkelingsprojecten binnen en buiten Noorwegen. 'Ik wil iets teruggeven', zegt ze. Dat heb ik al een keer eerder gedaan', zegt ze. 'In Afghanistan heb ik geholpen een school te bouwen en een opleiding voor vroedvrouwen op te zetten.'

Zit er een tweede boek in haar thuisland, post-22/7? Ze lacht raadselachtig. 'Wie weet', zegt ze. 'Nu ik kinderen heb, zal ik in ieder geval minder snel naar conflictgebied afreizen. De risico's voor journalisten zijn groot, voor je het weet word je ontvoerd en verkocht aan IS in Syrië.'

Of ze haar boek over Libië gaat afmaken, weet ze nog niet. 'Ik wil het wel, maar de situatie is nu veel te gevaarlijk. Reuters heeft er geen journalisten, de VN hebben al hun personeel teruggetrokken; er zit bijna niemand meer. Maar ik denk op de lange termijn. Als ik over twintig jaar mijn hoofdpersonen weer zie, is dat ook een prachtig boek.'

Een van ons, Åsne Seierstad, uitgeverij de Geus, euro 24,95

Ver van huis

Åsne Seierstad (44) is geboren in Lillehammer en studeerde Russisch, Spaans en ideeëngeschiedenis aan de Universiteit van Oslo. Ze was onder meer correspondent in Moskou, China en Tsjetsjenië en deed verslag van de Amerikaanse inval in Irak in 2003, ook voor het Nederlandse nieuwsprogramma NOVA en dagblad Trouw. Ze ontving diverse journalistieke prijzen, onder meer voor haar berichtgeving uit Kosovo. Op haar 24ste ging Seierstad voor het eerst naar een oorlogsgebied. Ze liftte mee met een Russisch militair vliegtuig en versloeg in 1995-1996 de Tsjetsjeense oorlog met Rusland. De gruwelen die ze daar zag, zou ze nooit vergeten, vertelde ze later aan The Guardian. In 2006 en 2007 ging ze terug, vermomd als Tsjetsjeense vrouw en schreef ze De engel van Grozny, waarin ze onder meer de terreur van het regime-Kadyrov beschrijft. Andere boeken van Seierstad zijn Met de rug naar de wereld, portretten uit Servië (2000) en Honderd-en-een-dag in Bagdad (2003).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden