REPORTAGE

Breitner schilderde een Amsterdam in aanbouw

Aan het eind van de 19de eeuw begonnen de grote stadsuitbreidingen van Amsterdam. George Hendrik Breitner legde de metamorfose vast.

Breitners Heiwerk aan de Van Diemenstraat uit 1897. Beeld null
Breitners Heiwerk aan de Van Diemenstraat uit 1897.

Lang niet iedere schilder zag eind 19de eeuw de kracht van bouwputten en de kale schoonheid van half afgebroken straten die wachtten op nieuwbouw. Maar wel George Hendrik Breitner, die er met schetsboek en fotocamera op uittrok om daarna op doek te kunnen vastleggen hoe snel Amsterdam veranderde. Hij genoot van de heiers en grondwerkers, door hem 'poldergasten' genoemd. 'Wat een beweging, wat een kleur', verzuchtte hij bij het zien van mannen wroetend in de modder.

Het Stadsarchief in Amsterdam en het Rijksmuseum laten in een uitgebreide tentoonstelling voor het eerst zien hoe Breitner precies te werk ging bij zijn tochten door de stad. Het Rijksmuseum beschreef en digitaliseerde de afgelopen twee jaar 117 schetsboeken van Breitner. Ze maakten het, samen met niet eerder gepubliceerde brieven, mogelijk de plekken waar hij is geweest nog nauwkeuriger te lokaliseren.

'De foto's en schetsen vulden elkaar aan', zegt conservator Erik Schmitz van het Stadsarchief, die de expositie samenstelde met zijn collega Bert Gerlagh en oud-conservator Freek Heijbroek van het Rijksmuseum. 'Breitner schetste om de compositie weer te geven van wat hij zag, de hoofdlijnen van de voorstelling en de belangrijkste beeldelementen, soms met aanduiding van de kleuren. De foto's gaven informatie over het terrein, de ruimtelijke verhoudingen en allerlei details. Tezamen verwerkte hij die informatie in zijn doeken.'

Straatgezichten

Breitner (Rotterdam 1857 - Amsterdam 1923) kwam in 1886 naar Amsterdam. Het Rijksmuseum was een jaar eerder geopend, het Centraal Station en het Concertgebouw stonden in de steigers, het Noordzeekanaal bracht de haven opnieuw tot bloei. De stad barstte bijna uit haar voegen, de eerste contouren van de grote 20ste-eeuwse uitbreidingen werden zichtbaar. Naast zijn straatgezichten in het centrum, van onder meer de Dam, het Rokin en de Jordaan, liet hij ook zien wat er aan de randen van de stad gebeurde.

Zeker tweemaal bezocht Breitner de bouwplaats voor een nieuw havenpakhuis aan de Barentszkade, de huidige Van Diemenstraat. Er is niets pittoresks aan de schilderijen die hij eraan wijdde. De werklui zijn 'als nietige figuurtjes opgenomen in een landschap dat vrijwel geheel bestaat uit omgewoelde bruine grond, enorme heistellingen en ontelbare aantallen hei-palen', schrijven Heijbroek en Schmitz in de catalogus over Heiwerk aan de Van Diemenstraat. 'De nadruk ligt op het industriële en massale karakter van de door stoomkracht aangedreven nieuwe tijd, waarin de funderingen worden gelegd voor een zich verjongend Amsterdam.'

Digitalisering

Maar ook in het centrum zag Breitner de stad veranderen. Aan de Sint Agnietenstraat moesten oude huizen wijken voor de uitbreiding van het toenmalige stadhuis (nu hotel The Grand). Hij schildert er de zijmuren van panden die nog overeind staan, compleet met het bruinzwarte roet-spoor van een verdwenen schoorsteen. Op de voorgrond is een grote plas water te zien waarin de bebouwing op de achtergrond is weerspiegeld.

'Het schilderij behoort tot een particuliere collectie en is bijna nooit eerder te zien geweest', zegt Schmitz. 'Het is te danken aan de digitalisering van de schetsen dat we nu weten welke locatie er is afgebeeld. Het opschrift op de schets luidt 'afbr[aak] Agnietenstraat'. Ik wist van andere schilderijen dat hij er vaker is geweest. Hij maakte van de bouwplaats zeker negentien foto's en zes schetsen.'

Breitner wilde peintre du peuple, schilder van het gewone volk, zijn en hij wilde 'de Geschiedenis in haren uitgebreidsten zin' schilderen. 'Hij was in zijn tijd de enige die de bouwput inging en zo de werklui schilderde en de metamorfose van de stad vastlegde', zegt Schmitz. 'Breitner zag het nieuwe Amsterdam voor zijn ogen ontstaan, en krachtiger dan hij deed door de bouwputten te schilderen, kun je het niet verbeelden.'

Breitner in Amsterdam, t/m 1/2, Stadsarchief Amsterdam.
George Hendrik Breitner in Amsterdam, J.F. Heijbroek en Erik Schmitz, Uitgeverij Thoth.

Een bouwput op de Sint Agnietenstraat, 1903. Beeld null
Een bouwput op de Sint Agnietenstraat, 1903.

Stadswandeling

Tijdens de duur van de tentoonstelling start er elke zondagmiddag om 13.00 uur vanuit het Stadsarchief een wandeling langs tien locaties in het centrum van Amsterdam waar Breitner veelvuldig schetsen maakte, zoals het Rokin en de Dam. Ook komt de wandeling langs de Lauriergracht, waar de kunstenaar zijn beroemde serie meisjes in kimono schilderde. Kosten 12,50 euro; reserveren via 020-2511.511 of info@stadsarchief.amsterdam.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden