Branie - Het leven van Mina Kruseman (1839-1922)

'Ik vraag werk voor de vrouwen, niets dan werk, werk dat betaald wordt met geld.' Mina Kruseman was een pionier van het feminisme

'Ik ben geboren om vrij en gelukkig te zijn, en mijn grootste verdriet is altijd geweest dat niemand dit begreep!' Dat schreef Mina Kruseman (zangeres, schrijfster, actrice en een van de eerste Nederlandse feministen) aan Multatuli, met wie ze korte tijd innig bevriend was. Het gelukkigst is zij waarschijnlijk geweest in de periode dat ze ongetrouwd samenleefde met de negentien jaar jongere Frits Hoffman, in Soerabaja, Napels en Parijs. Dat was nadat ze 'als een komeet langs de hemel der vrouwenbeweging voorbij was geschoten', 'als een steekvlam, snel opgelaaid en even plots weer uitgedoofd'.

Uit deze fragmentarische gegevens komt Mina Kruseman al naar voren als een zeer ongewone persoonlijkheid die het verdient dat haar leven in een biografie wordt vastgelegd. Van die opgave heeft schrijfster en onderzoekster Annet Mooij zich voortreffelijk gekweten. Ondanks het tamelijk beperkte bronnenmateriaal - een probleem dat zich vaak voordoet bij figuren van een paar eeuwen geleden - is Branie een sprankelend portret geworden waar het leven van afspat.

De oudste dochter van een beroepsmilitair woonde tussen haar 4de en haar 15de in een fraaie villa in Semarang (Nederlands Indië) waar ze net genoeg vrijheid kon proeven om zich daarbij iets te kunnen voorstellen. De terugkeer naar het koude - en erger: door regeltjes en conventies beheerste - Nederland ervoer ze als schokkend. De familie verhuisde naar Brussel, waar ze zangles nam, korte tijd verloofd was en haar moeder en twee zussen zag overlijden. Hoewel de rest van de familie dat maar niets vond, stelde haar vader Mina in staat om haar opleiding tot zangeres in Parijs te voltooien. Ze maakte er in 1870 het begin van de Frans/Duitse oorlog mee en werd prompt antimilitarist. Ze besloot naar New York te gaan om daar haar zangcarrière te beginnen.

New York vond ze magnifique (destijds waren de leenwoorden Frans in plaats van Engels). Mooij: 'Alles was er grootser dan Mina ooit gekend had: de ontbijten copieuzer, de straten langer, de trottoirs breder en Central Park mooier dan enig ander park. Zelfs de mensen op straat boden een prettiger aanblik.' Onder het pseudoniem Karcilla Rena gaf ze in oktober 1871 in New York haar eerste concert. Ze ontdekte hoe moeilijk het was om zonder geld, relaties of een vooruitgesnelde reputatie tot de gevestigde podia door te dringen. Ze deed nog een originele poging zich een nieuw imago aan te meten door zich met blonde pruik te presenteren als 'une jolie blonde', onder de naam Stella Oristorio di Frama. Het leverde een korte, redelijk succesvolle tournee op in North Carolina, waar ze genoot van het applaus maar schrok van de 'haat tussen rancuneuze blanken en de arme, veelal aan hun lot overgelaten zwarten.'

Terug in Europa wekte ze met het manuscript van een roman over haar jeugd in Indië de belangstelling van uitgever Martinus Nijhoff en de groep van vooruitstrevende liberalen waarin hij verkeerde. 'Ik ben nu allerliefst opgenomen geworden in den kring der vooruitgangsmannen', schreef Mina aan haar vader. Het boek verscheen (Een huwelijk in Indië) en samen met Betsy Perk, oprichtster van de vrouwenvereniging 'Arbeid adelt', begon Kruseman in maart 1873 aan een reeks feministische lezingen die grote opschudding veroorzaakten. Het werd, aldus Mooij, een hype. 'Het lezende vrouwenpaar was een kleine sensatie, iets wat je gezien en gehoord moest hebben, en Mina werd het gesprek van de dag', gefêteerd door haar aanhangers, onder wie Multatuli, gefileerd door conservatievere tegenstanders.

De vriendschap met Eduard Douwes Dekker (Multatuli), gevolgd door een in alle opzichten dramatische breuk, is door Kruseman zelf geboekstaafd in haar egodocument Mijn leven (1877) en ook Mooij besteedt er veel aandacht aan. Wat precies de aanleiding is geweest tot de nooit meer goedgemaakte ruzie weet ook zij niet te achterhalen, maar duidelijk is dat als gevolg ervan Kruseman praktisch al haar progressieve vrienden

kwijtraakte en daarop besloot Nederland de rug toe te keren en weer naar Indië te gaan. Maar eerst had ze nog een poging gewaagd een revolutie te ontketenen in het Nederlandse toneel, destijds een ver bij de rest van Europa achterlopende kunstvorm.

Als breekijzer wilde Kruseman Multatuli's toneelstuk Vorstenschool gebruiken, dat nog nooit was opgevoerd. Het lukte haar het stuk uitgevoerd te krijgen met haarzelf in de hoofdrol en het werd ook nog een groot succes. Maar Multatuli, die blijkbaar vond dat zij zich meester had gemaakt van zijn werk, toonde triest genoeg geen enkele erkentelijkheid, integendeel. Mooij spreekt, met een verwijzing naar Gerard Reve, van 'dankhaat', 'de haat die men kan voelen jegens degene die men eigenlijk dank verschuldigd is'. De vrouw 'van 'n buitengewone edelen inborst', vol 'Gevoel, Verbeelding en vooral Moed', was in Douwes Dekkers ogen voortaan slechts 'een schepsel uit 'n achterbuurt'.

Mina Kruseman was niet alleen een kleurrijke, veelzijdige persoonlijkheid die politiek en literair geïnteresseerd Nederland vierenhalf jaar (van 1873 tot 1877) in heftige beroering bracht met haar 'lieftallig en schoon uiterlijk' en haar radicale ideeën. De feministische opvattingen die ze uitdroeg, waren ook verrassend modern. De emancipatie van vrouwen moest volgens haar gebaseerd zijn op economische zelfstandigheid. 'Ik vraag werk voor de vrouwen, niets dan werk, werk dat betaald wordt met geld.' Om vrouwen in staat te stellen zulk werk te verrichten, verlangde Kruseman toegang voor meisjes tot alle types onderwijs. En om te zorgen dat het huwelijk niet langer een gevangenis zou zijn waar na de teloorgang van de liefde (als die er al ooit was) vrouwen en mannen zaten opgesloten, pleitte ze voor het recht op echtscheiding.

Volgens haar biografe is het dit feministische elan, meer dan haar literaire en andere artistieke talenten, waarmee Kruseman haar tijdgenoten overtreft. Ze was mogelijk een veelbelovende zangeres en actrice, maar heeft daarin niet doorgezet. Haar brieven waren mooi en geestig, maar haar boeken lijden volgens Mooij aan een nauwelijks nog te verteren hoogdravendheid. Ze was behoorlijk elitair, zag bijvoorbeeld niets in algemeen (vrouwen)kiesrecht, want het 'volk was onwetend, de massa blind'. En haar moed, beschrijft Mooij, bleek geregeld overmoed, gevolgd door een overdreven gevoel van miskenning. Terecht krijgen ook die minder innemende kanten van Mina Kruseman aandacht. Dat neemt niet weg dat het een plezier is om deze vitale, kosmopolitische pionierster te leren kennen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden