Brand in Rijksdag is Duitse antwoord op Kennedy-moord

De decennia oude controverse over Marinus van der Lubbe vindt zondag in Berlijn een voorlopig hoogtepunt in een kat-en-muisspel met een duizend kilo zware gedenksteen....

Van onze correspondent Philippe Remarque

Weliswaar niet op de favoriete plaats onder het raam waar de communistische metselaar morgen 67 jaar geleden de Rijksdag binnenklom om brand te stichten, maar op een voorlopige plaats niet ver van het gebouw. 'We willen Van der Lubbe rehabiliteren', zegt zijn biograaf Martin Schouten, voorzitter van de stichting Een graf voor Marinus van der Lubbe. De brand was in Schoutens ogen een verzetsdaad tegen de nazi's, die net aan de macht waren gekomen.

In Duitsland wordt de Rijksdagbrand niet gezien als een heldendaad. 'Met verlof, iedere brandstichting is toch een misdaad', zegt Ulrich Klopsch, leider van de afdeling monumenten en musea van de Berlijnse senaat. In een brief aan Schouten schreef hij dat een gedenksteen aan de Rijksdag, los van de bedoelingen van de kunstenaars en initiatiefnemers, de indruk zou wekken, 'alsof de actie van Marinus Van der Lubbe geëerd moet worden als een voorbeeldige verzetsdaad'.

Voor de Duitsers betekent de Rijksdagbrand het begin van de nazi-terreur. Hitler gebruikte de de brand om noodwetten door te voeren en communisten naar nieuw ingerichte concentratiekampen te sturen. Onder Duitse historici woedt nog altijd een felle en verbitterde strijd over de vraag, of Van der Lubbe alleen handelde of in een val liep van de nazi's, die het gebouw zelf in brand staken.

'De geschiedschrijving is nog niet eenduidig op dit punt', zegt Klopsch. Dat vindt hij een reden om voorzichtig te zijn. Rond de Rijksdag hebben de laatste maanden Sinti- en Roma-zigeuners, homoseksuelen en geestelijk gestoorden gedemonstreerd voor ieder hun eigen holocaust-monument. 'U moet begrip hebben, wat zouden die vinden, als we deze steen zomaar zouden toelaten.'

Maar Schouten wil de steen zondag in Berlijn toch onthullen, in de hoop dat een discussie op gang komt. 'Ze zijn nu al voorzichtiger door alle publiciteit', zegt hij. Klopsch stelt zich inderdaad tolerant op. Er komt geen politie-actie tegen de demonstranten, zegt hij. Schouten heeft een tijdelijk standplaats voor de steen gevonden, die tot zondag een verrassing moet blijven.

De afgelopen weken woedde in dagblad Die Welt weer eens de aloude discussie tussen de aanhangers van Van der Lubbes Alleintäterschaft en de dissidente historici die nieuwe bewijzen aandragen voor een complot van de nazi's.

Deze theorie, die onmiddellijk na de brand door communisten werd gelanceerd, gold lange tijd als de waarheid. Sinds begin jaren zestig, toen Der Spiegel de bevindingen van amateur-historicus Tobias publiceerde, nemen veel historici, onder wie de bekende Hans Mommsen, aan dat Van der Lubbe toch alleen handelde.

De nazi-betrokkenheid noemen zij een 'legende', die als een 'monster van Loch Ness' steeds weer opduikt. Schmädeke, Bahar en Kugel, de historici die onlangs in het gerennomeerde Historische Zeitschrift hun nieuwe bewijzen publiceerden, vinden juist Van der Lubbes alleintäterschaft een legende, die ook nog een misdaad van de nazi's vergoeilijkt. Linkse Duitsers neigen om bovenstaande reden tot de complot-theorie. Zolang geen definitief bewijs bestaat, blijft de Rijksdagbrand een mysterie, het Duitse antwoord op de Kennedy-moord in Dallas.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden