Interview Bram Vermeulen

Bram Vermeulen: ‘Het interesseert weinig mensen wat er in Afrika gebeurt, terwijl het samenhangt met de grote thema’s van deze tijd’

Soms denkt journalist en presentator Bram Vermeulen, die de nieuwe reisserie Sahara maakte, dat zijn verslaggeving uit Afrika niemand interesseert. Toch stopt hij er niet mee, want wat daar gebeurt is ook voor ons van groot belang. En belangrijker nog: je vindt er de mooiste verhalen.

Bram Vermeulen in zijn woonplaats in Kaapstad. Beeld Nico Krijno

Onder de crew heerste ‘complete paniek’, vlak voor de opnamen van de laatste aflevering van de nieuwe vijfdelige VPRO-reisserie Sahara, zegt presentator Bram Vermeulen. ‘Het geld was op, en we hadden maar twee of drie dagen om ons voor te bereiden.’

Hup, we gaan gewoon op reis, zei Vermeulen. In de Soedanese hoofdstad Khartoem stapten ze op de trein richting het oosten, richting de Rode Zee. In spoorwegstad Atbarah troffen ze een oude bioscoop, gebouwd in art-decostijl, die al jaren dicht was. Reden van sluiting: de sharia, de islamitische wet. Vermeulen: ‘Tijdens onze zoektocht naar meer informatie hoorden we ineens dat de actrice die speelde in de allereerste Soedanese film, uit de jaren zeventig, nog leeft én in deze stad woont! Die móésten we natuurlijk vinden.’

Na een dag zoeken vond de crew de hoogbejaarde Laila Hassan. ‘Ik was dé vrouw’, zei ze. ‘Iedereen kende mij en had posters van mij in huis.’ ‘Haar ogen sprankelden nog net als op de posters’, zegt Vermeulen. Hij wandelde met haar naar de bioscoop. ‘Op de filmprojector lag 35 jaar aan stof, en er was nog een man die wist hoe je hem moest gebruiken! Toen hebben we haar oude film bekeken.’

Sahara met Bram vermeulen. Beeld RV

‘Zo zie je maar’, zegt Vermeulen (44), een bevlogen verteller die in een Amsterdams café na anderhalf uur de eerste hap van zijn inmiddels koude kroket neemt. ‘De mooiste afleveringen ontstaan als je alles loslaat en je laat verrassen door de reis.’

In Sahara reist Vermeulen door ’s werelds grootste zandwoestijn. Hij begint zijn reis in Mauritanië, aan de westkust van Afrika, om aan de oostkust, in Soedan, te eindigen. Het is de vijfde reisserie van Vermeulen, Afrika-correspondent voor de NOS en NRC. Hij woont in Kaapstad, Zuid-Afrika.

Waarom een serie over de Sahara?

‘Meestal komen mijn series voort uit mijn journalistieke werk. Als Turkije-correspondent was ik alleen nog maar langs de grens bezig, of die nu bij Irak, Griekenland of Syrië lag. Daarom maakte ik Langs de grenzen van Turkije. Nu draait het in het nieuws om de Sahara: het immigratiedebat is ontploft en Europa heeft zijn zuidgrens naar de Sahara verschoven.’

Hoe bedoel je?

‘De voormalige kolonisator is er weer. Ga maar na: Italië en Duitsland hebben soldaten naar Niger gestuurd om migratie te bestrijden. De Fransen zitten van Mauritanië tot Mali tot Tsjaad. Spanjaarden vormen de kustwacht van Mauritanië. Het is een belangrijk thema.’

Heeft het ingrijpen van de EU zin?

‘Absoluut, en daar was ik door verrast. Twee jaar geleden was ik in de Nigerese smokkelaarsstad Agadez. De smokkelaars die ik daar sprak zeiden: de Sahara is zo groot, wij zijn niet te stoppen, forget it. Nu zitten de zesduizend smokkelaars in die stad op hun kont. Politiemannen zijn getraind, wegversperringen opgeworpen om de trek naar Algerije en Libië te voorkomen.

‘En wie er toch in slaagt Algerije te bereiken, wordt opgepakt, in elkaar geslagen, aan de grens gedumpt en moet dertig kilometer teruglopen door de woestijn, vaak zonder water. Het is dan ook heel bizar als ik EU-politici nog hoor praten over ‘open grenzen’. Waar zijn die dan?’

‘Ik begrijp dat de beelden van 2015, toen een miljoen migranten via de Middellandse Zee naar Europa kwamen, indruk hebben gemaakt. Maar nu komt nog maar een fractie daarvan: in 2018 zijn het er tot nu toe iets meer dan honderdduizend.

‘Door alle aandacht aan migratie blijven andere belangrijke Afrikaanse onderwerpen, zoals aids, onbelicht. Ook ik besteed veel aandacht aan migratie. Ik twijfel soms: doe ik mee aan het zaaien van paniek hierover? Een collega noemt deze journalistiek ‘plaatjes bij VVD-praatjes’.’

Waarom blijf je er dan toch aandacht aan besteden?

‘Ik blijf bij de feiten. Van de migranten die in Nederland aankomen, komt 8 procent uit Sub-Sahara-Afrika. Nadat Nederland elders een heleboel ambassades had gesloten, ging het ambassades openen in Burkina Faso en Niger om migratie te bestrijden. Dan zoek ik uit: welke cijfers rechtvaardigen deze investeringen? Vorig jaar kwamen vier migranten uit Burkina Faso naar Nederland, en vertrokken er zes uit Nederland. Een saldo van -2. In Niger is het 10 om 10, saldo 0.

‘Dan wordt gezegd: het zijn transitlanden. Maar er is al zoveel ellende op transitroutes: politie die afperst, detentie- en slavenkampen. Wat wil je nou nog toevoegen aan de bestrijding van migratie, als de omstandigheden al zo verschrikkelijk zijn? Nederland wil gewoon een politiek signaal afgeven.’

Misschien handelt de EU met het oog op de enorme bevolkingsgroei die in Afrika wordt verwacht.

‘Dat wordt steeds gezegd. Maar er is geen wetenschappelijk bewijs voor het verband tussen bevolkingsgroei en migratie. Uit Niger migreert bijna niemand, terwijl de bevolking ervan de afgelopen vijftig jaar is verdubbeld. In Senegal is het andersom: veel migratie, lagere bevolkingsgroei. Migratie is daar onderdeel van de cultuur, doordat de oude kolonisator Frankrijk bepaalde Senegalese groepen naar Parijs haalde.’

De journalistieke relevantie van het gebied was niet Vermeulens enige drijfveer om deze serie te maken. ‘Voor een reisserie is de Sahara de ultieme plek, er worden al eeuwen boeken over geschreven. En dan met name over de Malinese stad Timboektoe, synoniem voor ver weg: van hier tot Timboektoe.’

Timboektoe worstelt met de aanwezigheid van jihadisten. Was het verantwoord daar te filmen?

‘De ambassade heeft het afgeraden, vanwege ontvoeringsgevaar. Maar het mythische Timboektoe mocht absoluut niet ontbreken in een reisserie over de Sahara, vond ik.

‘Een collega heeft me uitgemaakt voor een drammerige Teletubby. Ik geloof dat die houding nodig is om in dit soort gebieden journalistiek te bedrijven. Maar ik heb weleens gedacht: misschien ben ik te ambitieus. Ook omdat ik dit keer met een groep van vijf werkte. Zij moeten er ook maar zin in hebben.

‘Eerlijk is eerlijk, Timboektoe was kantje boord. Vier dagen na ons vertrek voerden jihadisten een gecoördineerde aanval uit op het vliegveld. Maar we moeten ook niet vergeten dat het vooral gevaarlijk is voor de inwoners, die er dagelijks mee te maken hebben. Een lokale gids vertelde ons bovendien bij welke wijken we moesten wegblijven.

Lastige plek voor een correspondent

Vanwege zijn schoolgaande dochter woont Vermeulen in Kaapstad, een van de zuidelijkste steden van het continent en geen ideale uitvalsbasis voor een Afrika-correspondent die 54 landen moet verslaan. Daar komt nog bij dat de nationale luchtvaartmaatschappij, South African Airways, in crisis verkeert en vluchten aan het schrappen is, waardoor overstappen voor Vermeulen eerder regel dan uitzondering is.

Na afloop van de opnamen in Niger werd Vermeulen nog eens geconfronteerd met de slechte luchtverbindingen van zijn zuidelijke standplaats. ‘De regisseur zat al aan de koffie in Amsterdam toen mijn vlucht nog moest vertrekken. De geluidsman landde eerder in Tokio dan ik in Kaapstad, terwijl we tegelijkertijd vertrokken waren.’

‘Hij had ook bedacht dat het slim zou zijn als we ons als de lokale Toeareg zouden uitdossen. Ik kreeg een jurk aan, maar ik ben bijna twee meter, dus die kwam tot mijn knieën. ‘Très joli’, ‘heel mooi’, riepen vrouwen lachend in het voorbijgaan. Het was een soort carnaval.’

‘Het draaien was zwaar, ook in de andere landen. Soms was het 45 graden, en was de camera zo warm dat hij alleen met een handschoen kon worden opgepakt. Een man die president van de politiestaat Mauritanië wilde worden, werd na een interview met ons gearresteerd. Dat had niets met ons gesprek te maken, maar maakte wel indruk. De eerste regisseur is na twee afleveringen gestopt, de tweede stond kotsend met malaria achter de camera.’

Eerder zei u in De Volkskrant dat u soms het idee heeft ‘de dorpsidioot van de journalistiek’ te zijn, omdat u verslag doet van gebieden – Afrika, Turkije – die niemand interessant vindt. Waarom wilt u er wel werken?

‘We kennen bijna allemaal de naam van de advocaat van de president van Amerika, van Afrika weten we misschien de namen van twee staatshoofden. Het is zo uit balans. Ik snap best dat niemand wakker ligt van de nieuwe president van Congo, maar tegelijkertijd hebben de grote thema’s van deze tijd – terrorisme, migratie, klimaatverandering – betrekking op Afrika. Er is dus enorm veel journalistiek werk te verrichten. Bovendien vind je hier de allermooiste verhalen.

‘Voor NRC doe ik met één collega verslag van de 54 landen in Afrika, het is madness. De Volkskrant heeft maar één correspondent, Mark Schenkel, al wordt die bijgestaan door Carlijne Vos. Daarnaast werk ik voor de NOS. In tijden van breaking news, zoals de coupe in Zimbabwe van november 2017, slaap ik nauwelijks.

‘Vanaf 6 uur ’s ochtends belt  dan het Radio 1 Journaal ieder uur. Om 9 uur kun je schrijven voor de krant. Tot 3 uur ben je bezig met de televisiereportage en voer je livegesprekken voor televisie en radio. Daarna moet je monteren voor de televisiejournaals van 6 en 8 uur. Daarna heb je drie kwartier om het voorpaginastuk voor NRC te schrijven.

‘Een voordeel: als je zo weinig tijd hebt, schrijf je veel beter en sneller. Geen gelul. Normaal gesproken tik ik (zet gedragen stem op): ‘Van onze correspondent, Bram Vermeulen’, en denk ik: Zo, nu is het tijd voor koffie!

‘Afrika-verslaggeving is nog belangrijker nu er ineens allerlei meningen vanuit Nederland over het continent zijn. Ik kom op Twitter in discussies terecht waarbij ik denk: je hebt geen idéé waar het over gaat. Trump tweette in augustus over de moorden op witte boeren in Zuid-Afrika, waar er vijftig tot zestig per jaar van plaatsvinden. Dan barst de discussie los. Ik leg dan uit dat die moorden gruwelijk zijn, maar dat het moeilijk vol te houden is dat er een ideologie achter zit, als er in totaal jaarlijks 19 duizend moorden in het land worden gepleegd.’

In uw boek Help, ik ben blank geworden schrijft u dat het geweld in Zuid-Afrika terug te voeren is op Jan van Riebeeck, de Nederlander die in 1652 namens de VOC aankwam in Kaap de Goede Hoop. Vindt u dat dat besef in Nederland ontbreekt?

‘Ja, daar is veel te weinig aandacht voor. De eerste keer dat ik van Van Riebeeck hoorde, was toen ik correspondent werd. Ik zie Zuid-Afrika als een Nederlands verhaal: wat er gebeurt als Nederlanders op een boot stappen om geluk te zoeken aan de andere kant van de wereld.

‘Toen de VOC in crisis verkeerde, ontsloeg Van Riebeeck zestig man, die zich vestigden op de weiden waar de Khoisan hun vee al eeuwen lieten grazen. De Khoisan kwamen in opstand, waarop de Nederlanders met geweld ingrepen. Door geweld en ziekten die de Nederlanders meebrachten, waren binnen een paar jaar tijd 90 procent van de Khoisan uitgeroeid. Dat was het eerste dominosteentje dat uiteindelijk uitmondde in de apartheid en het geweld waar Zuid-Afrika nog dagelijks mee te maken heeft.’

Cv Bram Vermeulen

1974 Geboren in Wamel, Gelderland

1992-1996 School voor Journalistiek, Tilburg

1996-1999 Internationale betrekkingen, Universiteit van Amsterdam

2001-2009 Correspondent Zuid-Afrika voor NOS en NRC Handelsblad

2008 Journalist van het jaar

2009 Boek Help, ik ben blank geworden

2009-2013 Correspondent Turkije voor NOS en NRC

2011 VPRO-serie In Turkije

2012 VPRO-serie Langs de grenzen van Turkije

2013-heden Correspondent Zuid-Afrika voor NOS en NRC

2014 VPRO-serie Dwars door Afrika

2016 VPRO-serie De trek

2018 VPRO-serie Sahara

Sahara (VPRO) is vanaf zondag 25/11 om 20.15 te zien op NPO2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden