Boventoonzang klinkt als bijen

Muziek..

Ton Maas

Boventoonzang is wereldwijd een uiterst zeldzaam verschijnsel. Behalve bij een aantal nomadenvolken uit Centraal Azië komt ze eigenlijk alleen voor op Sardinië en in het oostelijk deel van Zuid-Afrika. Daar leven de Xhosa, bekend vanwege de klik-klank in hun spreektaal (die overigens weer afkomstig is uit de talen van de vrijwel uitgestorven KhoiSan-volkeren).

Wat de boventoonzang van de Xhosa extra bijzonder maakt, is dat ze door vrouwen wordt beoefend. Bovendien beheersen zij een techniek die lijkt op de Tuvaanse kargyraa, waarbij de geproduceerde toon een octaaf lager ligt dan die welke door de stembanden wordt opgewekt. Deze stijl heet umngqokolo maar wordt ook wel 'mannenstem uit vrouwenkeel' genoemd. De techniek van de boventoonzang wordt door de Xhosa ook nog op een andere manier toegepast. De umrhubhe is van oorsprong een jagersboog waarvan het uiteinde tegen de kaak wordt gedrukt of tussen de tanden geklemd, zodat de mondholte als resonator fungeert. Als de snaar van de boog vervolgens wordt gestreken met een dun twijgje, ontstaat een fluitende klank die doet denken aan het huilen van de wind.

Het Ngqoko Women's Ensemble is in 1983 opgericht om de traditionele muziek en dans van de Xhosa zowel te behouden als meer bekendheid te geven. Voorafgaande aan hun optreden in wereldculturencentrum Rasa in Utrecht gaf etnomusicoloog en boventoonspecialist Mark van Tongeren een korte lezing. Zeer terecht wees hij op de voor westerse oren ongewone vorm van polyfonie, waarbij één zangeres de toon zet en de anderen om de beurt invallen, waarbij als enige regel lijkt te gelden dat je niet doet wat een ander al doet. Het leidt tot zelfs achtstemmige polyfonie, die maar weinig lijkt op bij ons gangbare vormen van meerstemmigheid. Als de vrouwen zachtjes zingen, doet de samenzang nog het meest denken aan een zwerm bijen. Een ander merkwaardig aspect van de Xhosamuziek is dat het ritme van de zang en dat van de dans niet samenvallen. Tussen de wiegende danspassen door zorgen de vrouwen met voetgestamp voor een tegenritme.

De door Van Tongeren geschetste moeilijkheidsgraad van de muziek werd overigens geheel teniet gedaan door de aanstekelijkheid van het optreden, vooral toen enkele zeer rondborstige dames met zwiepend gemoed (speciaal uitgerust met belletjes) voor ritmische contrasten zorgden.

Na de pauze was de beurt aan de toeareg van het Ikewan ensemble, afkomstig uit de Zuid-Algerijnse Sahara. Tot voor kort werd de groep geleid door oprichter Baly Othmani, die kort geleden bij een verkeersongeval om het leven kwam. Zijn zoon Houda heeft nu de leiding overgenomen, maar helaas is hij noch als ûdspeler noch als zanger in staat de glans van zijn vader te doen vergeten.

Ton Maas

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden