Bossenbroek verklaart wel erg veel mensen voor fout

In zijn verlangen iedereen fout te verklaren in de Koude Oorlog schiet Martin Bossenbroek door. De Nederlandse vredesbeweging zou Ronald Reagan een mea culpa verschuldigd zijn.

Beeld anp

Schrijven over de Koude Oorlog blijft een heikele aangelegenheid. Zeker, de Koude Oorlog ligt alweer ruim 25 jaar achter ons. De jongste generaties kunnen zich nauwelijks nog iets voorstellen bij de dreiging die hier decennialang boven het dagelijkse leven hing. In zijn nieuwe boek Fout in de Koude Oorlog memoreert Martin Bossenbroek terecht dat de naoorlogse periode in West-Europa niet alleen een feest van wederopbouw en welvaart was.

Tal van vraagtekens blijven bestaan, zoals wat precies de oorzaak was van de snelle ineenstorting van de communistische regimes in Oost-Europa. Het getuigt dan ook van lef dat Bossenbroek in grove streken zijn beeld van de Koude Oorlog schetst.

Aansprekend is het idee om het extreme Koude Oorlogsdenken te illustreren aan de hand van twee Nederlandse tegenpolen, de conservatieve Atlanticus Joseph Luns en de communistische filmer Joris Ivens. De eerste was 'fout' in de ogen van links, de tweede in die van rechts en volgens de auteur waren ze het allebei.

Luns, vele jaren minister van Buitenlandse Zaken en secretaris-generaal van de NAVO, was zo gefixeerd op het Rode Gevaar dat hij de rechtse dictaturen in Spanje, Portugal en Griekenland voor lief nam en de wrede oorlog die de VS in Vietnam voerde onvoorwaardelijk steunde.

Beeld x

Ivens gebruikte zijn talent onder meer voor het bezingen van communistische festivals in Oost-Duitsland en van de Culturele Revolutie in China. Over het China van Mao, waar miljoenen mensen omkwamen, merkte de cineast op dat hij 'nog nooit een samenleving (had) gezien die zo ontspannen is'. Pijnlijk en bizar.

Toch kunnen er bij Bossenbroeks perceptie van de Koude Oorlog ook kritische kanttekeningen worden gemaakt. Om te beginnen bij zijn twee hoofdrolspelers: een flink deel van het boek bestaat uit hun levensgeschiedenis en daarvoor moest Bossenbroek royaal putten uit de biografieën van Albert Kersten over Luns en Hans Schoots over Ivens. Bossenbroek verwijst er keurig naar in voetnoten, maar zo zwaar erop leunen, doet toch afbreuk aan de originaliteit. In navolging van Schoots staat Bossenbroek stil bij de vraag waarom tegenwoordig de waardering voor Ivens veel groter is dan die voor Luns. Dat heeft er ongetwijfeld mee te maken dat de aimabele filmer prachtige klassiekers op zijn naam heeft (Indonesia Calling, Spaanse Aarde), waardoor menigeen geneigd is hem zijn propagandistische wangedrochten te vergeven.

Bossenbroek komt daarnaast met een meer fundamentele verklaring; vergeleken bij nazi's krijgen communisten het voordeel van de twijfel en dat komt omdat wij hier 'de mensonterende wijze' waarop 'het communistische Sovjetregime vóór, tijdens en na de oorlog huishield niet aan den lijve hebben ondervonden'. Dat niet alleen Stalin, Mao en Brezjnjev zich communist noemden, maar ook Dubcek en Berlinguer, figuren die niet met nazi's vergelijkbaar zijn, is een nuance die verloren gaat.

Ook in zijn verlangen om iedereen tot 'fout' in de Koude Oorlog te verklaren schiet Bossenbroek door. Zo laat hij onvermeld dat er Atlantici waren die wel oog hadden voor schending van mensenrechten door rechtse dictators: een Max van der Stoel, een Willy Brandt, een Jimmy Carter. En is het echt zo dat 'de complete vaderlandse vredesbeweging' een mea culpa verschuldigd is aan Ronald Reagan? Want die 'zette de Sovjet-Unie voor het blok en boekte wel resultaten'. In één zwierige pennestreek is Michail Gorbatsjov - die met Reagan overeenkwam af te zien van SS 20's en kruisraketten - met zijn glasnost en perestrojka uit de geschiedenis geschreven. Beetje kort door de bocht.

Non-fictie

Martin Bossenbroek

Fout in de Koude Oorlog - Nederland in tweestrijd,

1945-1989. Prometheus; 300 pagina's; euro 19,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden