REPORTAGEFilmfestival Venetië

Bosnische film over val Dutchbat-enclave bij Srebrenica gooit hoge ogen in Venetië

Scène uit Quo Vadis, Aida? van de Bosnische filmregisseur Jasmila Žbanić.

Quo Vadis, Aida? is een aangrijpende speelfilm van de Bosnische regisseur Jasmila Žbanic over de val van de Dutchbat-enclave bij Srebrenica. Bij de première op het filmfestival in Venetië is zelfs acteur Johan Heldenbergh (‘Karremans’) er kapot van.

Zie ze staan, de Nederlandse Dutchbatters in Quo Vadis, Aida?, kandidaat voor de Gouden Leeuw op het filmfestival van Venetië. In hun zomerse korte legerbroeken, bij de slagboom en afrastering van de enclave bij Srebrenica, assisterend bij wat later de grootste volkerenmoord op Europese bodem sinds de Tweede Wereldoorlog zou blijken. En dan die ene naïeve blonde blauwhelm, die de ongure en zwaarbewapende chetniks nog even extra meent te moeten helpen bij het scheiden van de radeloze moslimbevolking: ‘Dat is een man, geen vrouw!’

Overste Karremans sluit zich op in z’n kantoortje, als het erop aankomt. Plaatsvervangend commandant Franken raakt geïrriteerd als een Bosnische enclavemedewerker een beroep doet op zijn medemenselijkheid. Een ordentelijke ontruiming, dat is de prioriteit.

Wrang en ontluisterend

Het zijn wrange en ontluisterende scènes in het aangrijpende Bosnische drama van Jasmila Žbanić, waarin de op de basis werkzame tolk Aida haar echtgenoot en twee jongvolwassen zoons tracht te redden van de wreedheden van de troepen van Mladić. Even ontluisterend als de beelden in de onlangs uitgezonden documentaireserie van Coen Verbraak, die laat zien hoe penibel ook de situatie was van die inferieur bewapende en al maandenlang afgeknepen Dutchbatters; in de steek gelaten door de VN-top en de eigen regering.

‘Maar er wáren bevelhebbers op de enclave, mensen die iets hadden kunnen ondernemen, zelfs al waren ze beperkt in hun middelen en mogelijkheden’, zegt de 45-jarige regisseur uit Sarajevo tegen de verzamelde pers in het festivalpaleis op het Lido-eiland, op de middag van de galapremière. ‘Hun missie was de bevolking te beschermen, maar ze vuurden (bij de evacuatie, red.) geen kogel af – dat zegt alles.’ Haar internationale coproductie Quo Vadis, Aida? is geen eenduidige veroordeling: we zien de frustratie en onmacht in de gezichten van de Hollanders; de ontstelde Karremans, tevergeefs bellend over die beloofde luchtsteun. ‘Ongeacht de omstandigheden is er wel altijd nog de vrijheid om empathie en solidariteit te tonen. Dat is wat de Nederlanders in 1995 in Srebrenica níét deden. Ik denk dat ze ook de nodige vooroordelen koesterden jegens Bosnische moslims.’

Vrouwelijk perspectief

Žbanić won in 2006 op het festival van Berlijn de Gouden Beer met Grbavica, haar debuutspeelfilm over de diepe wonden van de Bosnische oorlog. Voor haar nieuwe film sprak ze ook met Dutchtbat-veteranen. ‘Ik heb ze ontmoet, in Nederland. Ik wéét dat het echt een trauma voor ze is, dat ze het betreuren. Ik heb hun verhalen soms ook gebruikt in mijn film. Het verhaal van de tolk is gefictionaliseerd: ik wilde graag een vrouwelijk perspectief kiezen.’

Quo Vadis, Aida? kent een behoorlijke Nederlandse inbreng. Els Vandevorst (o.a. Brimstone) is coproducent, Rebecca van Unen castte de Nederlandse militairen. De Nederlandse acteur Raymond Thiry (o.a. Oorlogswinter, Penoza) speelt majoor Franken, de Vlaming Johan Heldenbergh (o.a. The Broken Circle Breakdown) diens meerdere Karremans.

Borstelsnorren

‘Ik kende dat fragment van Mladić en Karremans wel’, zegt Heldenbergh (53), als hij samen met collega Thiry (60) op een hotelterras zit, kort voor hun gang naar de rode loper. ‘Omdat mijn grote held Theo Maassen het bij Zomergasten had gekozen. Toen werd mij duidelijk: hé, dat is wel een litteken op de Nederlandse samenleving, dat wisten wij in België eigenlijk niet zo. Dus toen ze me vroegen voor de rol, realiseerde ik me dat er een zekere verantwoordelijkheid bij kwam kijken. Ik lijk ook wel op Karremans. Nou ja, iets. ’

Beide militairen droegen forse borstelsnorren, zo ook in de film. Die van Heldenbergh is natuurlijk, die van Thiry niet. ‘Ik kwam voor de opnamen net uit eh, een snorloze productie. Zo snelt groeit het niet, bij mij.’

De Nederlandse acteur speelt de commandant wiens gezicht veel minder bekend is, majoor Franken. ‘Ik hoefde hem niet na te doen, kon me wat dat betreft laten dicteren door wat er gebeurde op de set. Dat was vrij overweldigend: zo’n full blown oorlogsmachine voor je snufferd bij de poort van de enclave, waar je geen partij voor bent.’

Geen bad guy, wel incompetent

Veel van de figuranten op de set hadden de oorlog zelf meegemaakt, soms ook familieleden uit Srebrenica verloren. ‘Mensen begonnen weleens te huilen’, zegt Heldenbergh, ‘dan werden de opnamen stilgelegd. Ze vonden het heel belangrijk om mee te doen.’

Hij wil Karremans niet veroordelen. ‘Ik speel hem niet als de bad guy, maar gewoon als een weinig competente vredeskolonel, niet opgewassen voor zijn beroep in oorlogstijd.’

Dat typische accent waarmee de Hollanders het Engels spreken, tegen de Bosniërs, beheerste de acteur al. ‘We cannot cope!’, doet Helderbergh voor, in authentiek Nederlands-Engels. ‘Doen wij graag na, vinden wij Vlamingen leuk.’

Dwingend spel

De opgewekte stemming van Heldenbergh voorafgaand aan de première van de film, die de acteur nog niet had gezien, is na afloop subiet verdwenen. De Vlaming is er kapot van, diep onder de indruk, en prijst het dwingende spel van zijn Servische tegenspeler Boris Isaković als generaal Mladic. Ondertussen komen ook de eerste lovende recensies binnen van de Amerikaanse filmvakbladen, zoals Variety en The Hollywood Reporter. Volgend weekend wordt bekend of Quo Vadis, Aida? ook in de prijzen valt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden