Boekrecensie Viktor Hachmang

Bordewijk verstript (vier sterren)

Blokken van F. Bordewijk is in een strak keurslijf gegoten en Viktor Hachmang volgt dit stramien in zijn verstripping van de dystopische roman. Maar beiden laten de rigiditeit op cruciale momenten varen.

Beeld Chris Rovroy

Een geniaal aspect van Ridley Scotts film Blade Runner uit 1982 is de smoezeligheid van de straatscène in het begin, de verregende viezigheid van de markt waar noedels worden verkocht. In het toekomstbeeld van klassieke sciencefiction is doorgaans geen plek voor zoveel zintuiglijkheid: schuifdeuren glijden geruisloos open en dicht, personages zijn gehuld in aerodynamische pakken en hun lichaamstaal is mechanisch. Steriliteit alom. Dat strakke keurslijf kenmerkte ook de dystopische roman Blokken van Ferdinand Bordewijk uit 1931. Een jaar eerder dan Brave New World van Aldous Huxley portretteerde hij de totalitaire horror van de communistische respectievelijk fascistische heilstaat. Op de eerste bladzijde schreef hij: ‘De aarde lag bepanterd met wit en zwart, bleekzwart, bleekwit. [...] Het vliegtuig met zijn straffe robijn zocht de stad.’

Zwart, wit en rood is ook het omslag van de grafische roman Blokken, waarin illustrator Viktor Hachmang de tekst van Bordewijk integraal heeft opgenomen naast zijn eigen visuele interpretatie van het boek. Hachmang (1988), die onder andere Wired en The New York Times tot zijn opdrachtgevers mag rekenen, heeft op het zwartlinnen omslag een rood vierkant gezet en ook in het binnenwerk keert de vierkante vorm voortdurend terug. Het gekozen font voor Bordewijks tekst is toepasselijk. Hachmang legt uit: ‘Het is een zelfgemaakt lettertype, maar gebaseerd op architectenhandschriften uit de jaren ’20 en ’30 – veel architecten gebruikten soortgelijke letters op bouwtekeningen uit deze periode.’

Beeld Chris Rovroy

Hachmangs lijnvoering in de tekeningen is rigide en vertoont nergens handschrift: alsof het een machinaal product is. Mensen komen in zijn adaptatie niet voor, wel metalige androïden die vooral aan robots doen denken.

Blokken van Bordewijk telt tien korte hoofdstukken die elk beginnen met een lidwoord: De. In Hachmangs versie vormt zwartwit de basis, maar elk hoofdstuk krijgt een eigen steunkleur, die soms een hoofdrol mag vervullen. In het hoofdstuk ‘De monoliet’ wordt de spirituele vervolmaking van de nieuwe mens beschreven. De futuristische mensheid ‘was het eminentste verschijnsel dat het heelal kon aanwijzen’. Geel is hier de kleur van dienst, die Hachmang weergeeft in abstracte stroken en laat stralen als de zon zelf, zodat de pagina’s licht lijken te geven. Voor nieuwsgierige vormgevers: hiervoor heeft hij Pantone nr. 810 gebruikt.

Bordewijk zou geen groot schrijver zijn als hij het bij de hierboven beschreven steriliteit zou hebben gelaten. Tussen de gebeeldhouwde regels door stuit je voortdurend op tekenen van anarchie en dreigende chaos. Er is ‘wanorde in wording’ en de zonde is er ‘onuitroeibaar als de flora van de darm’. De zogenaamd ideale staat ‘rammelt van zijn eigen absurditeiten’. Ook Hachmang wijkt soms af van zijn eigen stramien. In het sleutelhoofdstuk ‘De groep-A’ komen opstandelingen bijeen die het recht op kritiek opeisen en verklaren weer menselijk te willen zijn. Deze figuren laat Hachmang niet zien, hij tekent in plaats daarvan een hand die een sigaret rookt, uitdrukt en wegschiet. Roken is sowieso een zonde, maar een peuk wegschieten... dat doet iemand die lak heeft aan het gezag. 

Beeld Chris Rovroy

Natuurlijk wordt de opstand die groep-A veroorzaakt door het regime in bloed gesmoord en Bordewijk schrijft afstandelijk: ‘Radiofonetische bulletins van de terreur in de hoofdstad maakten de andere steden direct mak.’ Aan deze rampzalige episode voegt Hachmang iets toe dat botst met het lineaire van de rest van zijn verstripping: hij laat er politiepaarden steigeren die doen denken aan de apocalyptische ruiters van Dürer. Ze verstoren de rechtlijnigheid, zoals de paardensprong op de vierkante blokken van het schaakbord.

F. Borderwijk, Viktor Hachmang: Blokken – De mislukking van een heilstaat   

Nijgh & Van Ditmar; 112 pagina’; € 25.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.