Bordewijk en Helman blijven vreemde figuren

De biografieën van schrijvers Ferdinand Bordewijk (en zijn vrouw) en Albert Helman bieden boeiende levensverhalen, maar verzuimen de hoofdpersonen tot leven te laten komen.

Ferdinand Bordewijk. Beeld Hollandse Hoogte
Ferdinand Bordewijk.Beeld Hollandse Hoogte

Hoeveel pagina's wordt je boek? Niet te dik hoor!' Het is een waarschuwing die een biograaf vaak te horen krijgt. Want de lezer, die moet dat straks allemaal lezen. De biograaf is doorgaans niet zo bezig met de omvang, die probeert het verhaal zo goed mogelijk op te schrijven. De biografie moet hét verhaal van een mensenleven worden, een levendig en levensecht portret, niet korter of langer dan nodig.

Compleetheid is geen criterium. Sommige details zijn veelzeggend, andere leiden onnodig af. Bronnen zijn niet heilig, niet alles wat je vindt hoeft een plaats te krijgen. De gekozen verhaallijn moet leidend zijn. De biograaf is gehecht aan mooie vondsten en het is moeilijk om er afstand van te doen. Maar biografieën die een bergkast zijn waarin al het materiaal keurig op planken en aan hangertjes is uitgestald, zijn zelden de beste. Denk aan Nop Maas over Gerard Reve: dikke dozen vol met feiten, amusant om te lezen - het gaat immers om onze best formulerende en geestigste schrijver - maar de biograaf ontwikkelt geen visie op zijn geportretteerde. De details overwoekeren de essentie.

De biografie van Albert Helman, door Michiel van Kempen, Rusteloos en overal, telt inclusief noten 863 pagina's. Elly Kamp heeft in Ferdinand en Johanna 477 pagina's nodig voor twee levens, voor twee Bordewijken, F. Bordewijk en J. Bordewijk-Roepman.

Die laatste kende ik niet, en ik ben waarschijnlijk niet de enige. Johanna Roepman (1892-1971) was componiste en echtgenote van de schrijver Ferdinand Bordewijk (1884-1965). Zij was in haar tijd niet onbekend, haar werk werd deels uitgevoerd en welwillend besproken. Het was moeilijk om als vrouwelijke componist - en autodidact - serieus genomen te worden. Ferdinand en zij schreven samen een opera en een oratorium. Maar Johanna Roepman had waarschijnlijk geen biografie gekregen als zij niet 'de vrouw van' was geweest. Het boek gaat ook merendeels over Ferdinand Bordewijk.

null Beeld
Beeld

Rusteloos en overal - Het leven van Albert Helman (***)

Non-fictie
Michiel van Kempen

In de Knipscheer; 863 pagina's; euro 45.

Over hem, advocaat en schrijver van compacte, bijtende romans als Blokken, Knorrende beesten, Bint, Karakter en Rood paleis, een schrijver die in de Nederlandse literatuur met niemand te vergelijken is, verscheen al in 1995 een biografie, van Reinold Vugs. Deze biograaf had weinig bronnen. Elly Kamp kreeg de beschikking over het familiearchief vol brieven, foto's, en memoires, ook van en over Johanna.

Ferdinand Bordewijk was een vreemde figuur. Hij hield zijn beide beroepen strikt gescheiden en sprak over de schrijver in de derde persoon - 'Bordewijk bedoelt hiermee...' - alsof hij zich schaamde voor zijn buitenissige hobby, die een visionaire en macabere geest verried. Schrijfster Clare Lennart typeerde hem als een 'houten klaas', stijf en onbenaderbaar. Zo staat hij ook op foto's.

De persoonlijkheid van Johanna, vriendelijk en charmant, vormt een mooi contrapunt voor die stijve hark. Ze waren zeer verschillend, maar steunden elkaar door dik en dun. Beiden braken aanvankelijk niet door: hij zou een epigoon zijn van Edgar Allen Poe, zij zou Debussy imiteren. Hij werd beroemd met Bint, de roman over een huiveringwekkende schoolmeester die door sommigen 'fascistisch' werd gevonden - ten onrechte, schrijft Kamp - zij met Sonate 1943, waarvoor ze een prijs ontving. Beiden waren in WOII actief in het verzet en zaten na de oorlog in de Ereraad, om foute collega's de maat te nemen.

null Beeld
Beeld

Ferdinand en Johanna - Dubbelbiografie van schrijver F. Bordewijk en componiste J. Bordewijk-Roepman (***)

Non-fictie
Elly Kamp

Bas Lubberhuizen, 477 pagina's; euro 34,99.

Ferdinand en Johanna is in veel opzichten een keurige biografie: de stijl is rustig en prettig, leven en werk zijn op een zinnige manier verbonden en de bronnen worden goed benut. Maar een pageturner is het niet. De biografie geeft, systematisch in blokjes tekst, informatie, maar vertelt geen 'verhaal' met levende hoofdpersonen.

Ik weet nog steeds niet wat voor mensen het waren, die twee. Kamp durft weinig uitspraken over hen te doen. Volgens dochter Nick waren ze 'altijd aan het werk' en hadden ze weinig aandacht voor hun kinderen. Als de kinderen vervelend waren sloeg hij hen met een badborstel op hun blote billen. Hè, school er dan tóch een Bint-achtige sadist in Ferdinand? Kamp laat die vraag liggen. Net zo min weet ze raad met onmiskenbaar antisemitische beschrijvingen in zijn werk. Johanna leed, toen ze ouder was, aan allerlei angsten, ook voor 'enge homo's'. Bordewijk ging daar behoorlijk ver in mee. Dat zegt iets over hem. De biograaf durft er niet veel van te vinden. De meest verstrekkende uitspraak over de Bordewijks in deze biografie is dat ze een goed en liefdevol huwelijk hadden.

In Rusteloos en overal, het levensverhaal van Albert Helman (pseudoniem van Lou Lichtveld, 1903-1996), word je bedolven onder de feiten. Niets uit dit overvolle, lange leven lijkt biograaf Michiel van Kempen, bijzonder hoogleraar Nederlands-Caraïbische literatuur, te zijn ontgaan. Hij weet bewonderenswaardig veel over zijn onderwerp. Zo veel dat hij niet heeft durven kiezen.

Johanna Bordewijk-Roepman. Beeld Hollandse Hoogte
Johanna Bordewijk-Roepman.Beeld Hollandse Hoogte

Helman, geboren in Paramaribo in een groot, katholiek gezin van gemengde, deels Indiaanse afkomst, geldt als een van de belangrijkste schrijvers uit Suriname. Hij werd vooral bekend door De stille plantage, een roman over kolonialisme en slavernij. Maar hij deed zoveel meer, blijkt uit dit boek. Hij was componist, muziekrecensent, theatermaker, amateurwiskundige, taalkundige, vertaler, literair criticus en journalist voor alle mogelijke kranten en bladen.

Zijn leven lang reisde Lichtveld de wereld rond. Hij woonde in Barcelona en deed verslag van de Spaanse Burgeroorlog. In Suriname was hij minister en hoofd van de Rekenkamer, daarna was hij jarenlang diplomaat. Vanaf de jaren twintig was hij actief in het Nederlandse literaire leven. Hij kende Slauerhoff, Ter Braak, Du Perron, Vestdijk, Roland Holst en Marsman, werkte met Joris Ivens en was bevriend met George Orwell en Frida Kahlo. Het interessantst aan deze biografie is dat het een internationale (cultuur)geschiedenis is van de 20ste eeuw.

Albert Helman (pseudoniem van Lou Lichtveld). Beeld Hollandse Hoogte
Albert Helman (pseudoniem van Lou Lichtveld).Beeld Hollandse Hoogte

Maar wat was dit voor een man? Van Kempen is kritisch over Lou Lichtveld. Hij schetst geen sympathiek beeld: een ijdeltuit die zich snel miskend voelde, een bobo die wel raad wist met subsidies, een macho en een seksist, een ontrouwe echtgenoot en verwaarlozende vader. Maar ook een veelzijdig en intelligent mens, een krankzinnig productieve harde werker.

Van Kempen uit zijn kritiek en bewondering terloops, in beschrijvingen en ironische terzijdes. We krijgen heel veel citaten, namen en locaties voorgeschoteld. De rusteloze Helman/Lichtveld, altijd onderweg, schrijvend en sprekend voor vele opdrachtgevers, dwarrelt in duizenden snippers door het beeld. De lezer mag zelf zijn Helman samenstellen. Ik concludeer dat Lichtveld zijn talent versnipperd heeft en in zijn proza nooit zijn hoogst mogelijke niveau heeft gehaald. Maar vindt de biograaf dat ook?

Nergens zet deze zijn voortdenderende trein even stil voor enige beschouwing. Het wordt mij bijvoorbeeld niet duidelijk hoe belangrijk Lichtvelds werk, als schrijver, politicus en diplomaat is geweest in de geschiedenis van Suriname. Lichtveld was geen voorstander van een snelle onafhankelijkheid, hij vond lange tijd dat nog niet de gehele Surinaamse bevolking daaraan toe was. Daarop kwam forse kritiek: hij te veel het perspectief van de Europeaan kiezen.

Twee vragen blijven knagen: is Helmans grote oeuvre het lezen nu nog waard? En: hoe groot is zijn belang als literaire figuur? Daarover spreekt Van Kempen zich niet uit. Maar hij acht zijn onderwerp wel ruim achthonderd pagina's waard.

Het was fijn geweest als Van Kempen af en toe een stap naar achteren had gedaan, om preciezer op zijn hoofdpersoon in te zoomen. Wie een deklaag van feiten, gebeurtenissen en citaten aanbrengt, houdt de hoofdpersoon uit het zicht. Die krijgt niet de kans om zich te tonen als springlevende persoon, iemand in wie je je kunt verplaatsen. Daardoor is ook deze inhoudelijk interessante biografie, net als het bondige levensverhaal van de Bordewijks, geen belangwekkend verhaal geworden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden