Weblog

Boer zoekt touw - zelfmoord op het platteland

Boer Zoekt Vrouw slaagde erin het imago van het platteland op te krikken. Maar een ander verhaal wordt niet verteld, zegt antropologe Lizzy van Leeuwen: dat van geldzorgen, eenzaamheid, en zelfmoord

Beeld Io Cooman

Nog een paar nachtjes slapen en het gesprek rond de koffieautomaat draait weer om vragen als: krijgt aardappelteler Janko iemand om voor te stellen aan zijn tante Rikkerdien? Met wie gaat melkveehouder Gert-Jan waterskiën? En vindt de knappe Tom een vrouw om een bosje zelfgeteelde tulpen aan te geven?

Eén belangrijke vraag laat het KRO-programma onbeantwoord: waaróm zijn zoveel boeren alleen? Voor antropologe Lizzy van Leeuwen aanleiding om ons geromantiseerde beeld van het platteland kritisch tegen het licht te houden. Want tegenover de datingshow wist zij tal van romans, films en documentaires waarin boeren minder blijmoedig worden verbeeld. Ze knopen zich op, nemen landbouwgif in of lopen in de vaart. 'Ik vroeg me af: is dat in werkelijkheid ook zo? Waarom hoor je er dan niets over?'

Domme gierige boerensukkels

Van Leeuwens fascinatie met wat in Amerika agrosuicide heet, leverde een grondig geresearched boek op, dat enerzijds ingaat op de psychische nood bij boeren, en anderzijds op de taboes en mythes waarmee het boerenbedrijf is omgeven.

'Ons beeld van boeren is weinig genuanceerd', vertelt zij. 'Aan de ene kant zijn het domme, gierige boerensukkels - denk aan Bredero's "De klucht van de koe". Aan de andere kant vinden we ze geweldig, want ze vervullen de bijbelse opdracht om het land te bewerken.' Maar waarom boeren hun koeien door een robot laten melken of hun varkens hutjemutje op elkaar proppen, begrijpen stadse burgers niet. Laat staan hoe het met hun geestelijke gesteldheid en liefdesleven gaat.

Lange dagen op de trekker

Om daar inzicht in te krijgen, moeten we terug naar het begin van de twintigste eeuw. Het boerenbedrijf staat onder druk door de komst van landbouwcoöperaties. Boeren kunnen niet langer individueel werken en ook de positie van boerinnen verandert. Taken zoals kaas maken, waar vrouwen eer mee inlegden, worden overgenomen door de zuivelcoöperatie. In plaats daarvan mogen ze het jongvee voeden of de administratie doen. Onzichtbare klusjes, die niet alle boerinnen even leuk vinden. Als ze in de jaren '60 en '70 gaan studeren, grijpen velen de kans om buitenshuis werk te zoeken. Ongetrouwd blijven wordt makkelijker, net als scheiden. Dat heeft meer dan hartzeer tot gevolg: geen vrouw betekent ook geen tweede inkomen. Het boerenvak is toch al eenzaam geworden sinds knechten zijn vervangen door machines. 'Het samen hooien en oogsten gaf een sociaal verband', zegt van Leeuwen. 'Nu maakt een akkerbouwer lange dagen in zijn eentje op de trekker. Hun werk brengt erfbezoekers als de veearts. Maar verdere sociale contacten zijn niet vanzelfsprekend.'

Boerenmythe

Vanaf de jaren '80 - de tijd van milieuwetgeving, epidemieën, ruimingen - raakt de landbouwsector echt in zwaar weer. Boeren moeten zich vaak voor miljoenen in de schulden steken om te overleven. Die verantwoordelijkheid weegt zwaar, niet alleen voor de singles onder hen. 'Want het cliché is waar: boeren praten niet makkelijk met hun vrouw over bedrijfsvoering.'

Menig bedrijf gaat over de kop of wordt daarmee bedreigd. Op dat moment, ontdekte van Leeuwen, wreekt zich de boerenmythe. 'Een boer denkt dat hij niets anders kan doen om in zijn onderhoud te voorzien. Het boeren is zulk eervol werk: ze hoeven niet goed betaald te worden, ze moeten dankbaar zijn dat ze in de aarde mogen wroeten. Het is zo verbonden met hun identiteit: als dat ophoudt, houden ze op te bestaan.'

Vaak letterlijk. 'De hanenbalken' bevat schrijnende getuigenissen van nabestaanden die door zelfmoord hun man, broer, neef of in een enkel geval vrouw verloren. Het was moeilijk om mensen over dit taboe-onderwerp te spreken te krijgen, maar 'de oude generatie weet precies waar "de hanenbalken" voor staan', zegt van Leeuwen.

De hanenbalken - zelfmoord op het platteland, Atlas Contact, €21,95. Zondag 4 januari is Lizzy van Leeuwen te gast bij Brands met Boeken (VPRO), 11:20 NPO 1. Om 20:30 begint op dezelfde zender het 11e seizoen van Boer Zoekt Vrouw (KRO).

Kuipen vol hortensia's

Financiële onzekerheid en een lange zelfmoordtraditie zijn niet bepaald de aspecten die vrouwen massaal zullen doen schrijven naar Janko, Gert-Jan en Tom. Is het niet goed dat de KRO dat alles met een romantisch sausje overgiet?

'Vanaf de jaren '80 hadden boeren het imago van subsidieslurpende dierenbeulen en milieuvervuilers. Wat dat betreft is het een omslag geweest. En elk huwelijk is er weer één', geeft van Leeuwen toe. Ze vermoedt dat de Janko's, Gert-Jannen en Toms de uitkomsten zijn van een zorgvuldig selectieproces. 'Die erven staan altijd vol bloemetjes, dat zie je alleen bij gezonde bedrijven. Of ze komen met kuipen hortensia's langs voor ze gaan filmen, dat kan ook.'

Maar na tien jaar, vindt de antropologe, kan de KRO de blik wel eens verruimen. 'Als volgend jaar het melkquotum wordt afgeschaft, en de melkprijs zakt, moeten veel boeren hun melkvee laten slachten. Dat is verschrikkelijk. Ik durf niet te zeggen: er zullen meer boeren zelfmoord plegen. Maar ik denk wel: jongens, besteed nou eens één aflevering aan de echte problemen op het platteland. Met Yvon Jaspers, want dan kijken de mensen.'

Single Issue Partij

Nederland telt steeds meer alleenwonenden. Als lijsttrekker van de Single Issue Partij blogt journalist, radiomaker en ervaringsdeskundige Maartje Duin over hun leven. Volg de partij op Facebook of Twitter.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden