Boekgeschiedenis, literatuurgeschiedenis

ER IS EEN TEKENING van Peter van Straaten, uit z'n Vrij Nederland-rubriek 'Het literaire leven', waarop je een man en een vrouw op een sofa ziet zitten, en hij vraagt aan haar: 'Nee....

JAN BLOKKER

Die tekening staat afgedrukt in deeltje 4 van Het uiterlijk behang (mooie parafrase op Lodeizens innerlijk behang), waarin Lisa Kuitert de geschiedenis heeft geschreven van naoorlogse 'reeksen in de Nederlandse literatuur'.

Daar zijn er ontzettend veel van geweest, ontzettend veel meer dan je in de gauwigheid zou willen geloven. 'Halverwege het onderzoek', vertelt de schrijfster, 'telde mijn kaartenbak al meer dan driehonderd series' - reden waarom ze het opgaf een schijn van volledigheid op te houden en zich richtte op 'een studie naar serie-typen, waaronder ook die series die niet aan bod zijn gekomen, moeten worden geschaard'.

Dat was nog altijd veel, maar daar had ze niet per se een boek in vijf delen voor nodig. De vijfdeligheid is een aardigheidje, zij het een functioneel aardigheidje. Een centrale rol in de boekgeschiedenis van na 1945 is immers gespeeld door nogal revolutionaire veranderingen in het uiterlijk - en dat heeft Kuiterts opdrachtgever (De Bezige Bij) als het ware gematerialiseerd door de afzonderlijke hoofdstukken van haar studie elk een eigen 'jasje' te geven, zodat we ten slotte een - kartonnen - cassette in huis krijgen met daarin twee gebonden deeltjes met harde kaft en stofomslag, één gebonden deeltje met slappe geplastificeerde kaft en nog eens twee deeltjes die het midden houden tussen een pocketboekje en een paperback.

Dat Kuitert door vermoedelijk de onlangs overleden Wim Schouten, oud mede-directeur van de Bij, voor het schrijven werd aangezocht, lag voor de hand. Zij blaast niet alleen een krachtige partij mee binnen de in Nederland nog betrekkelijk nieuwe discipline van de boekhistorie, maar is blijkens haar proefschrift uit 1993 (over literaire reeksen in de tweede helft van de negentiende eeuw) meer in het bijzonder geïnteresseerd in nut, noodzaak en werking van uitgeversreeksen. Daarmee 'dekt' haar specialisme niet alleen de historische, maar ook de literaire betekenis van het uitgeversvak: haar boekgeschiedenis impliceert ongemerkt ook altijd literatuur-geschiedenis.

Niet voor niets begint ze het voorwoord van Het uiterlijk behang met het oordeel dat De Bezige Bij in 1949 uitsprak over Reve's De avonden. Dat boek heette twee jaar na z'n verschijning - oplage een paar duizend - 'commercieel dood': de loop was er definitief uit. Nog eens twaalf jaar later werd de roman herdrukt in de succesreeks der Literaire Reuzenpockets (kort daarvoor van start gegaan met Het stenen bruidsbed van Harry Mulisch, die nog altijd claimt dat hij die paperbackvorm voor Nederland heeft 'uitgevonden') en binnen tien jaar waren er honderdduizend exemplaren van verkocht. De voor de uitgevers zo profijtelijke commerciële doorbraak van het ongebonden, 'informele', op een blijkbaar volstrekt nieuwe markt gerichte pocketboek, ging hand in hand met de profijtelijke literaire doorbraak van een auteur die het zonder de omwenteling waarschijnlijk nooit verder zou hebben geschopt dan de deftige faam op basis van een paar duizend kopers.

De 'pocketrevolutie' was één ding. 'In het kader van een efficiënte distributie', citeert Kuitert een kruidenier die in 1958 de knuppel letterlijk in het hoenderhok gooide, 'is er geen verschil tussen de slachtkip en het pocketboek.' De redenering duldde nauwelijks tegenspraak: kip werd in Nederland pas een gewild consumptieartikel toen het als diepvriesartikel bij elke kruidenier (dus niet alleen bij de poelier) verkrijgbaar werd, en met boeken was het niet anders. In de grote steden waren er boekhandelaren (poeliers) in betrekkelijke overvloed, maar in bijvoorbeeld Brabant en Limburg waren ze een tamelijke zeldzaamheid. Net als bij de kip zou de behoefte aan boeken groeien, naarmate ze meer voor het grijpen lagen - ergo: leg boeken te koop bij de kruidenier, en ze zullen als diepvrieskippen over de toonbank gaan.

Met smaak, humor en een ondertoon van lichte verbazing beschrijft Kuitert de 'kruideniersoorlog', waarbij zij niet verzuimt de ontvoogding van het voorname boek - en daarmee die van de boekwinkel als een hoogdrempelig exemplaar van kleine zelfstandigheid - in de context te plaatsen van de veel bredere democratiseringsbeweging die in de loop van de jaren zestig een eerbiedwaardige oude samenleving op losse schroeven zette.

Maar zo nieuw als het 'uiterlijk behang' ineens werd, zo oud was dus de uitgeversbehoefte om door middel van reeksen - soms, maar niet altijd in uniforme gedaante - een zekere klantenbinding te bevorderen. 'Een serie', definieert Kuitert, 'is een reeks boeken van verschillende auteurs, die door een uitgever als serie is gepresenteerd onder een serienaam, en met beoogde meerdeligheid.'

We komen het verschijnsel, al dan niet in combinatie met inteken-afspraken of zelfs verplichte afname, al in de negentiende eeuw tegen, en het bleef maar onverminderd bestaan - zie populaire vooroorlogse series als de Nobelreeks, de 'Salamandertjes' of de ARBO-boeken die onder andere via een fijnmazig colportagenet werden verspreid. Na het intermezzo van oorlog en papierschaarste stak het onmiddellijk de kop weer op.

Maar al vroeg in de jaren vijftig werd het oude principe aangepast aan de nieuw geïntroduceerde vorm van de pocket. De Prisma's van Het Spectrum waren de eerste die de markt als het ware openbraken - en alle traditionele, half en half conservatieve en soms ook morele bezwaren ten spijt, waren ook de literaire uitgevers er snel bij om eieren voor hun geld te kiezen, respectievelijk eigen nestgeurlijke reeksen in het leven te roepen. Veel beesten, zoals we ons kunnen herinneren: Beertjes, Ooievaartjes, Olifantjes en blijvende Salamanders.

De jacht op het lezend publiek 'of de spreiding in het ontmoeten van de kopers', zoals regerend Bij-directeur Albert Coster het schijnt te noemen, zou sindsdien een nerveuze aangelegenheid blijven, die van de uitgevers veel vindingrijkheid vergde en waarbij blijkens de talloze in de wieg gesmoorde initiatieven dikwijls blind met veel hagel is geschoten.

Kuitert roept er een even levendig als boeiend beeld van op, inclusief de geduchte concurrentie van de boekenclubs (die paradoxalerwijs juist weer een publiek aanboorden waarvoor de boekenkast een sieraad voor de huiskamer moest betekenen, met dus om de dooie dood wél mooie banden) en de plotselinge terugkeer van de omnibus, die intussen weer een beetje gepasseerd lijkt.

Ze wijst ook op de neiging die tot voor kort bestond, om nieuwe auteurs per generatie in nieuwe reeksen te clusteren - een praktijk die de laatste jaren wat is gaan verwelken. 'Bij grote literaire uitgevers', schrijft ze, 'verschijnen de nieuwe literaire uitgaven doorgaans als afzonderlijke paperback - niet in serieverband. Speelt groepsvorming zich niet meer af rond een uitgever en zijn serie? Of zijn er gewoon geen literaire generaties meer? Je zou het bijna zeggen.'

Zulke zinnetjes zijn typerend voor haar taalgebruik: altijd eenvoudig, nooit aangevreten door enig geleerdenbargoens, dikwijls veraangenaamd door relativeringen. Ze heeft een rijk boek geschreven, gebaseerd op zeer veel bronnenonderzoek en een groot aantal informatieve gesprekken met oude rotten in het vak. Zoals gezegd: het is boekgeschiedenis die schrijversgeschiedenis insluit, en als je die twee bij elkaar optelt, schemert er ook nog veel door van samenlevings- of misschien wel mentaliteitsgeschiedenis.

Lisa Kuitert: Het uiterlijk behang - Reeksen in de Nederlandse literatuur.

Deel 1: Sprekende boekdelen.

Deel 2: De spijkerbroek te midden van driedelig grijs.

Deel 3: Een sieraad voor de huiskamer.

Deel 4: Een vangnet voor moderne schrijvers.

Deel 5: Het uiterlijk belang.

De Bezige Bij; tezamen 387 pagina's; ¿ 50,-.

ISBN 90 234 3658 X.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden