Boeken over grote vraagstukken: Verzet en rede is een teleurstelling, Gewone deugden een groot plezier

Susan Neiman (**) en Michael Ignatieff (****)

Neiman en Ignatieff analyseren grote vraagstukken van deze tijd - met wisselend resultaat. Waar Verzet en rede van geestelijke luiheid getuigt, tintelt Gewone deugden van het plezier van nieuw onderzoek.

Gewone deugden

Afgaand op hun overeenkomstige achtergronden, zou je in Verzet en rede van Susan Neiman en Gewone deugden van Michael Ignatieff gelijksoortige boeken vermoeden. Beiden kwamen vanuit de Nieuwe Wereld, respectievelijk de Verenigde Staten en Canada, naar het oude Europa, waar ze belangrijke publieke academische functies in Duitsland en Hongarije vervullen. Beiden genieten in ons land de nodige bekendheid - Neiman kreeg de Spinozalens, Ignatieff hield onder andere de Thomas More-lezing. Beiden begeleiden de Nederlandse publicatie van hun boeken met publieke optredens. Ignatieff is komende week in Nederland voor lezingen in Den Haag en Amsterdam én een ontmoeting met Mark Rutte, Neiman zal in Brussel het Vlaamse parlement toespreken. Maar waar Verzet en rede van geestelijke luiheid en zelfoverschatting getuigt, tintelt Gewone deugden van leven en van het plezier van nieuw onderzoek.

Laat ik beginnen met de teleurstelling die Verzet en rede toch wel voor mij was. Susan Neiman werd hier in 2004 bekend met Het kwaad denken, een grote studie die een verrassend nieuw perspectief op de moderne filosofie bood. Daarna bleef ze baanbrekende boeken publiceren. Dat is Verzet en rede in elk geval niet; het lijkt eerder een tussendoortje, waarin Neiman het nepnieuws en de post-waarheidsretoriek van Trump en zijn aanhangers 'filosofisch' wil ontmaskeren.

Meer dan de helft van haar boek bestaat uit de weergave van allerlei feitenmateriaal over Trump, waarmee de gemiddelde krantenlezer en tv-kijker genoegzaam bekend zal zijn. Pas dik over de helft komt de beloofde filosofische analyse aan bod.

De schuld voor alle verwarring rondom het waarheidsbegrip legt Neiman bij de postmodernistische wijsbegeerte. De belangrijkste woordvoerder daarvan, Foucault, zou waarheid en macht min of meer aan elkaar gelijk hebben gesteld; Neiman denkt dit althans met wat losse citaten te kunnen bewijzen. Misschien had ze toch Foucaults laatste college De moed tot waarheid eens moeten bestuderen. Dat bevat meer filosofisch materiaal om het waarheidsbegrip te analyseren dan het essay van Neiman, die niet veel meer doet dan hoog op de katheder een morele preek afsteken.

Daar is bij Ignatieff geen sprake van. Gewone deugden herinnerde mij aan de schitterende reportages die hij in de jaren negentig van de vorige eeuw maakte over de etnische conflicten die toen de kop opstaken, onder meer voor de BBC. Ignatieff combineerde daarin uitgebreid onderzoek met diepgaande analyse.

Verzet en rede in tijden van nepnieuws

Non-fictie - (**)

Susan Neiman

Uit het Engels vertaald door Marjolijn Stoltenkamp

Lemniscaat; 80 pagina's; euro 9,95.

Ook nu ging Ignatieff weer op reis. Voor de Carnegie Foundation trok hij drie jaar met een klein team over vier continenten om te onderzoeken welke morele waarden mensen in een gemondialiseerde wereld aanhangen. Eigenlijk is dat laatste niet goed geformuleerd. Want Ignatieffs gesprekspartners bleken niet op deze abstracte ethische manier over hun omgang met elkaar te praten. Zij praktiseerden de gewone deugden uit de boektitel: tolerantie in megasteden als New York en Los Angeles, verzoening na oorlog en strijd in Bosnië en Myanmar, veerkracht in de onzekerheid na de kernramp in Fukushima en in het moeizame post-Mandelatijdperk in Zuid-Afrika, moed in de strijd tegen corruptie in Rio de Janeiro.

Ignatieff was in het verleden hoogleraar mensenrechten in Harvard. Het moet voor hem onthullend zijn geweest dat het begrip 'mensenrechten' voor zijn gesprekspartners niets betekende. Er is niemand die zijn of haar dagelijkse morele geploeter met mensenrechten verbindt. De enigen die er nog in geloven en erover praten zijn de westerse hulpverleners die erin zijn opgeleid, onder wie zijn eigen vroegere studenten. Ondersteund door westerse subsidies proberen zij 'de nieuwe technieken voor conflictbeheersing en verzoening te prediken'. Wanneer dat niet aanslaat, zijn ze meestal snel naar een volgende brandhaard vertrokken.

Gewone deugden - Samenhang in een verdeelde wereld

Non-fictie - (****)

Michael Ignatieff

Uit het Engels vertaald door Arjanne van Luipen, Josephine Ruitenberg en Pon Ruiter.

Cossee; 280 pagina's; euro 24,90.

De 'gewone' burgers blijven achter. Dat zij er vaak in slagen gezamenlijk voort te modderen, is zonder meer hoopgevend. Dat lukt overigens niet overal. Wie nog gelooft dat het boeddhisme een vreedzame religie is, zou bijvoorbeeld het gesprek met de monnik Ashin Wirathu in Myanmar eens moeten lezen. De tekst van Ignatieff is ruim voor de aanvallen op de islamitische Rohingya geschreven, maar de etnische zuiveringen van de laatste tijd doemen er al dreigend in op. Het vreedzame samenleven en het onderlinge vertrouwen waarvan in andere situaties sprake is dankzij de gewone deugden van gewone mensen, blijven met andere woorden precair. Ignatieff laat overtuigend zien hoe ze, dankzij democratische instituties en morele inzet van de mensen die er werken, iets robuuster kunnen worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.