Blondine van staal: Lauren Bacall (1924-2014)

Ze daverde Hollywood binnen met een onvergetelijk debuut, ze speelde met de allergrootsten. Ze was stoer, koelbloedig - en voor altijd de vrouw van 'Bogie'.

Lauren Bacall in haar huis in New York, 1965.Beeld ap

Het is een van de meest romantische momenten uit de filmgeschiedenis: de scène uit Howard Hawks' To Have and Have Not (1944) waarin Humphrey Bogart en Lauren Bacall elkaar voor het eerst zoenen. En dan gaat het nog niet eens om die kus, maar om de manier waarop Bacall vervolgens weer wegglipt. 'You know how to whistle, don't you, Steve?', zegt ze tegen Bogart, zwoel kijkend vanuit de deuropening. 'You just put your lips together and blow.'

In deze ene scène ligt alles besloten wat Bacall tot een onvergankelijke Hollywoodlegende zou maken. Haar opvallend lage stem. En vooral: die ongelooflijk suggestieve blik. De kin ietwat omlaag, de blik omhoog krullend van achter haar steile haar en Bacalls belangrijkste, vaak geïmiteerde maar nooit geëvenaarde handelsmerk was geboren. 'The Look', zoals Bacalls oogopslag liefkozend werd genoemd, was een seksuele toespeling op zich. En voor Bacall in zekere zin ook een vloek; ze zou er tot aan haar dood het imago aan overhouden van de koelbloedige, stoere dame die altijd krijgt wat ze wil.

Bacall, die afgelopen dinsdag op 89-jarige leeftijd overleed aan de gevolgen van een beroerte, bleef er altijd op hameren dat dat imago niets met de werkelijkheid te maken had. Hoe vaak collega's en journalisten ook berichtten over Bacalls arrogantie en egocentrisme, ze wás helemaal niet stoer en koelbloedig maar timide en kwetsbaar. Zelfs 'The Look' ontstond volgens Bacall puur uit onbeholpenheid. Op de set van To Have and Have Not, haar filmdebuut, was ze zó nerveus dat ze de hele tijd met haar kin op de borst rondliep. Dan merkte tenminste niemand hoezeer ze beefde. Het was regisseur Hawks die goud zag in Bacalls zenuwen en haar zó gewiekst in beeld bracht dat verlegenheid omsloeg in verleiding.

Lauren Bacall, echte naam Betty Jane Perske, poserend in de jaren '40.Beeld getty

En zo was Bacalls uitstraling in veel opzichten puur een kwestie van stijl. Als keurig, joods moederskindje - haar vader liet het gezin in de steek toen Bacall 5 was - was ze nog een onbeschreven blad toen ze op 18-jarige leeftijd de filmindustrie binnenrolde. Afgestudeerd aan de toneelacademie, goed en wel op weg als fotomodel, werd ze uitgenodigd om bij Hawks screentests te komen doen. Aanvankelijk vond hij haar stem te hoog en nasaal; in twee weken tijd leerde ze een flinke slag lager te praten, tot Hawks' grote tevredenheid.

Hawks gaf haar een 7-jarig contract en werd haar beschermheer. Terwijl zijn vrouw Nancy zich over Bacalls garderobe ontfermde, zorgde hij in alle andere opzichten dat ze precies de juiste présence kreeg. Haar eigenlijke voornaam Betty vond hij ook maar niks. 'Lauren', dat klonk toch een stuk aantrekkelijker, pittiger en geheimzinniger. In interviews moest Bacall zeggen dat dat de naam van haar overgrootoma was geweest en verder vooral niets loslaten - puur voor het raadselachtige effect.

'Hij wou me boetseren', zei Bacall over Hawks in een interview uit 2005 met Larry King. 'Hij wou me beheersen, en dat deed hij ook. Tot meneer Bogart erbij betrokken raakte.'

Impulsieve kus
Humphrey Bogart, de andere man die Bacalls leven voor altijd zou bepalen. Aanvankelijk benaderden de twee elkaar hoogst beleefd en terughoudend tijdens de opnamen van To Have and Have Not, maar na drie weken sudderen sloeg de vlam in de pan; hij kwam haar caravan in en kuste haar impulsief, de hand onder haar kin. Ze schreef haar telefoonnummer op een luciferdoosje.

'Ik wou Bogie alles geven wat hij nooit had gehad', bekent Bacall in haar autobiografie By Myself and Then Some (2005). 'Alle liefde die al mijn hele leven in mij zat opgeslagen, voor een onzichtbare vader, voor een man.' De relatie moest in het begin geheim worden gehouden omdat Bogart nog niet gescheiden was van Mayo Methot, een aan lager wal geraakte, alcoholistische actrice. Maar nog geen jaar na To Have and Have Not, in 1945, trouwde Bacall met Bogart; zij 20, hij 45.

Ze bleken een perfect paar, op het doek misschien nog wel meer dan in werkelijkheid. 'The match made in heaven', vond Bacall zelf. Terwijl ze in de gloriedagen van het klassieke Hollywood naast verschillende grote acteurs optrad, onder wie Kirk Douglas, Gregory Peck en Gary Cooper, is haar kwartet films met Bogart - naast To Have and Have Not waren dat The Big Sleep (1946), Dark Passage (1947) en Key Largo (1948) - een zelfstandig oeuvre. Bacall, door Bogart ooit omschreven als 'staal met rondingen', schitterde als geen ander naast hem, waardoor critici zich al snel gingen afvragen of ze als actrice wel op eigen benen kon staan. Haar eerste rol zonder Bogart, naast Charles Boyer in het geflopte Confidential Agent (1945), leek hun gelijk te bewijzen. Volgens Bacall zelf kwam haar carrière deze ramp nooit meer helemaal te boven.

Bacalls film-cv verslonsde ook door de teloorgang van het klassieke studiosysteem en doordat ze zich volledig op het gezinsleven stortte. Met Bogart kreeg ze twee kinderen, die alles voor haar waren. Soms reisde ze als gezelschap mee met Bogarts films. Op de set van John Hustons The African Queen (1951) smeerde zij de broodjes, om zich nuttig te maken. In 1956 zouden Bacall en Bogart weer samen een film maken, maar toen werd Bogart ziek. Begin 1957 stierf hij aan kanker. Na Bogarts dood verloor Bacall alle zin in acteren en was ze lange tijd in weinig interessante films te zien.

Dat kwam volgens Bacall doordat iedereen haar als mevrouw Bogart bleef beschouwen, ook na haar affaire met Frank Sinatra en haar mislukte huwelijk met acteur Jason Robards Jr.; alsof ze zonder Bogart als actrice geen bestaansrecht had. 'Was Bogie mijn hele raison d'être geweest? Was ik zelf dan helemaal niets meer waard? De weduwe van Bogart, dat kun je toch moeilijk een beroep noemen.'

Leven van afwijzingen
Dat ze vanaf de jaren zestig weinig fatsoenlijke filmrollen kreeg aangeboden - uitgezonderd klassiekers zoals de elegische John Wayne-western The Shootist (1976) - weet Bacall aan haar leeftijd. 'Als je in de filmindustrie de 30 voorbij bent, tel je bij de casting directors niet meer mee', zei ze tegen Larry King. 'Iedereen die het beroep van filmacteur kiest, moet weten dat het een leven van afwijzingen is.'

Toch zou ze juist in de nadagen van haar carrière enkele gedenkwaardige rollen spelen. Als zelfgenoegzame matriarch in Barbra Streisands The Mirror Has Two Faces (1996) verwierf ze haar enige (niet verzilverde) Oscarnominatie. In Birth (Jonathan Glazer, 2004) vertolkte ze wederom een hardvochtige moeder, dit keer die van Nicole Kidman, naast wie ze ook te zien was in Lars von Triers wraakdrama Dogville (2003).

Bacall kon er maar niet aan wennen dat Von Trier zijn acteurs in een kaal toneeldecor liet spelen; in Dogville staat de Hollywooddiva op een gegeven moment te schoffelen in denkbeeldige aarde. Toch vond Bacall het een privilege om in zo'n eigenzinnige film van een jonge maker te mogen optreden. 'Ik werk nog altijd liever samen met getalenteerde, nieuwe mensen dan dat ik meedoe aan de grote, flink betaalde maar middelmatige films die maar al te vaak in Los Angeles worden gemaakt.'

Bacall speelde ook in Von Triers vervolg op Dogville, Manderlay (2005). Haar laatste filmoptreden maakte Bacall in 2012, in het weinig opzienbarende kunstzwendeldrama The Forger. Op tv speelde ze in 2006 zichzelf in The Sopranos en dit jaar had ze een stemrol in de tekenfilmserie Family Guy.

Laatste Vogue

Greta Garbo, and Monroe

Dietrich and DiMaggio

Marlon Brando, Jimmy Dean

On the cover of a magazine

Grace Kelly; Harlow, Jean

Picture of a beauty queen

Gene Kelly, Fred Astaire

Ginger Rogers, dance on air

They had style, they had grace

Rita Hayworth gave good face

Lauren, Katherine, Lana too

Bette Davis, we love you

Van alle Hollywoodlegendes die worden genoemd in Madonna's hit Vogue (1990), leefde Bacall het langst; Marilyn Monroe, James Dean, Grace Kelly, Jean Harlow, Fred Astaire, Rita Hayworth, Bette Davis, Greta Garbo, Marlene Dietrich, Joe DiMaggio, Marlon Brando, Gene Kelly, Ginger Rogers, Katharine Hepburn en Lana Turner, ze stierven allen eerder.

Hoewel ze grote delen van haar carrière niet op de planken stond, verkoos Bacall het theater boven film. Films, meende ze, daar kijk je nauwelijks naar om wanneer ze afgelopen zijn. Bacall had drie hits op Broadway, waaronder de musical Applause (1970), gebaseerd op de filmklassieker All About Eve (Joseph L. Mankiewicz,1950). Ze speelde de rol die Bette Davis in de oorspronkelijke film vertolkte; Davis zou haar na afloop van de première hebben bezocht in haar kleedkamer. Als musical-ster zou Bacall twee Tony Awards winnen, voor Applause en Woman of the Year (1981).

Maar prijzen zeiden Bacall niet zoveel. Liever had ze na Bogart een tweede grote liefde gevonden; de laatste jaren sleet ze vooral in het gezelschap van haar dierbare dwergspaniel Sophie. 'Ik kan het niet geloven - eindelijk een man', zei ze toen ze in 2010 een ere-Oscar kreeg voor haar gehele filmoeuvre. 'Erg opwindend, te bedenken dat ik bij thuiskomst een man met twee benen in mijn kamer heb.'

1945, met vicepresident Harry S. TrumanBeeld ap
1950, met echtgenoot Humphrey BogartBeeld ap
1951, Bogart en Bacall met zoontje Stephen.Beeld getty
1957, met Frank Sinatra.Beeld Michael Ochs Archives
1957, met Frank Sinatra.Beeld Michael Ochs Archives
1966, het jaar dat ze met Paul Newman acteert in de film 'Harper'.Beeld getty
1968, in Parijs met dochter Leslie en Franse modeontwerper Yves Saint-Laurent.Beeld getty
1976, met Jack Nicholson.Beeld WireImage
Jaren '70, met onafscheidelijke sigaret.Beeld getty
1979, in Rome.Beeld getty
1999, met Kirk Douglas op het filmfestival van Deauville ter promotie van 'Diamonds'.Beeld afp

Vernoemd medisch syndroom

Bacall en Bogart liepen door hun typische, lage stemgebruik beiden beschadigingen aan de stemband op. Het syndroom van Bogart-
Bacall is de officiële medische term voor de chronische heesheid die kan optreden bij een langdurig gebruik van een (te) lage stem.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden