ACHTERGROND

'Blackface' verdwijnt van het theaterpodium

De Metropolitan Opera in New York heeft bekendgemaakt geen gebruik meer te maken van de 'blackface' bij Otello: de tot zwarte geschminkte blanke. Daarmee kreeg de VS zijn eigen zwartepietendiscussie. Betekent dit het einde van een theaterfenomeen?

Aleksandrs Antonenko. Beeld Hilde Harsha

De New Yorkse Metropolitan Opera begint het operaseizoen volgende maand met een fris geboende stemmencast. De rol van de nobele Moor Otello uit de gelijknamige opera van Giuseppe Verdi zal worden vertolkt door de Let Aleksandrs Antonenko. Let wel: de hagelwitte Let Aleksandrs Antonenko.

'The Met' heeft besloten met ingang van het komende seizoen te breken met een hardnekkige operatraditie, die in het momenteel raciaal nogal gespannen Amerika niet langer bleek vol te houden. Het vierkante Kaukasische gelaat van Antonenko zal niet in de zwarte schmink worden gezet en daarmee verdwijnt de 'blackface' van het podium, 124 jaar na de eerste Otello-uitvoering in New York.

Kristian Benedikt. Beeld Hilde Harsha

Verklaring

De eerste persfoto's voor de Otello-productie, vanaf 21 september op het toneel, wezen nog niet op goede voornemens van het operahuis. Op de eerder deze maand verspreide beelden van tenor Antonenko als Otello, in sombere lichtval voor zich uit starend, leek het of de Let net iets te fanatiek in de bruiningscrème was gedoken.

Wat er vervolgens aan boze post en dreigende aanklachten in de mailbox van The Met is geploft, heeft het operahuis niet bekendgemaakt. Maar kort na de persberichten deed The Metropolitan ineens een verklaring uitgaan waarin de rigoureuze breuk met het rijke Otello-verleden werd aangekondigd. 'Hoewel het hoofdpersonage in Otello een Noord-Afrikaanse Moor is, wil The Met voortaan kleurenblind de rollen bepalen zodat het de beste zangers mogelijk wordt gemaakt de beste rollen te vervullen, ongeacht ras of afkomst', luidde de mededeling. Gevolgd door de belofte: 'Antonenko zal voor deze Met-productie geen zwarte make-up dragen.'

En zo is Otello na zijn New Yorkse debuut in 1891 eindelijk afgeschminkt.

Placido Domingo. Beeld Hilde Harsha

Het invloedrijke Amerikaanse kunstblog Hyperallergic bracht het operanieuws als eerste en vroeg Met-directeur Peter Gelb om een toelichting. Gelb, in pijnlijk nauwkeurige bewoordingen: 'We kwamen onlangs tot het inzicht dat het verstandig zou zijn in deze productie geen donkere make-up te gebruiken. Het is een gevoelig onderwerp.'

Dat Antonenko op de eerdere persfoto's nog wél was verschenen als een overdreven gebruinde Griekse god, was niet meer dan een ongelukkig misverstand. Gelb: 'Die donkere uitstraling kwam door de belichting. Het moest een sfeervolle en duistere foto worden en het was geenszins bedoeld om een controverse te ontketenen.'

Maar het debat kwam, zeker na de plotselinge artistieke ommekeer, lekker op gang in de Verenigde Staten. Voor veel Amerikanen die niet zo thuis zijn in de operawereld was het onthutsend te merken dat in het voorname muziektheater kennelijk nog altijd gebruik wordt gemaakt van witte acteurs voor zwarte rollen, een fenomeen dat veel Amerikanen doet denken aan de besmette geschiedenis van de minstrel shows (zie inzet).

Beeld Gamma-Keystone via Getty Images

Hypersensitief

Amerika is hypersensitief voor afkomstkwesties en stereotyperingen, zeker na raciaal gekleurd politiegeweld en de daarop volgende rellen, zoals deze week nog in St. Louis. Het boze oog is gericht op de eigen samenleving, maar ook op verre buitenlanden. De Amerikaanse krant The Washington Post maakte zich vorige week nog druk om een krantenkop uit NRC Handelsblad met het woord nigger. Eerder was de 'racistische' Efteling-attractie 'Monsieur Cannibale' het mikpunt van kritiek, net als - uiteraard - de ook in Nederland zwaar bediscussieerde Zwarte Piet.

Dat juist in liberaal New York, bij een erudiet artistiek instituut als de Metropolitan Opera, in deze tijd überhaupt nog werd overwogen gebruik te maken van een geschminkte blanke zanger voor een zwarte operarol, sloeg Amerika bruut in het gezicht.

'Ongelooflijk dat de blackface kennelijk nog een optie was voor The Met', schreef een krant. 'De beslissing om er mee te stoppen lijkt ons een no-brainer.' Via Twitter werden filmpjes van illustere geschminkte Otello-vertolkers uit de operageschiedenis rondgestuurd en onder fragmenten op YouTube verschenen verbijsterde commentaren: 'O mijn God, is dit echt een zwart geschilderde witte gozer?'

Black Bond

Ook in Groot-Brittannië houdt men zich druk bezig met raciale acteurskwesties. Kan James Bond worden vertolkt door een zwarte acteur? Op die vraag wordt iedere Brit tegenwoordig geacht een antwoord te hebben.

Vorige week werd bekend dat de acteur David Oyelowo - van Nigeriaanse komaf - Bond zal vertolken in een audioboek. Eerder speelde Oyelowo een zwarte Britse koning Henry VI in het gelijknamige stuk van Shakespeare.

Zowel de opera Otello als het Shakespearestuk Othello (met een h gespeld), waarop Giuseppe Verdi zich baseerde, kent een lange geschiedenis van opgeverfde vertolkingen. Tenoren als Placido Domingo en Luciano Pavarotti speelden de jaloerse Moorse generaal in de schmink, net als bijvoorbeeld de Britse acteurs Sir John Gielgud en Sir Laurence Olivier.

Opmerkelijk: in 1966 verbaasde de criticus Bosley Crowther van The New York Times zich nog over het optreden van Laurence Olivier in de speelfilm Othello, die ongelukkigerwijs in technicolor was geschoten: 'He plays Othello in blackface! That's right, blackface - not the dark-brown stain that even the most daring white actors do not nowadays wish to go beyond.' In latere Othello-films werd de hoofdrol steevast gespeeld door zwarte acteurs, zoals Laurence Fisburne in Othello van Oliver Parker uit 1995.

In het theater werd in 1826 al een zwarte Othello opgevoerd: Ira Aldridge, die de geschiedenis zou ingaan als 'de eerste zwarte Othello'. Zijn voorbeeld werd gevolgd door beroemde Othello-acteurs als Paul Robeson in 1930 en James Earl Jones in 1981.

De operawereld had kennelijk minder moeite met de raciale metamorfoses van de Otello-stemmen: de zwarte Otello-tenoren zijn op één hand te tellen - de Britse zanger Ronald Samm heeft zichzelf de eretitel 'The First Black Otello' toegeëigend, na een hoofdrol in 2010 bij de opera van Birmingham. Het aanbod van zwarte tenoren is wereldwijd nu niet bepaald overweldigend. Het jonge Amerikaanse - en zwarte - zangtalent Noah Stewart vertelde onlangs in een interview met de Britse krant The Guardian dat de operawereld bij veel al dan niet witte rollen kennelijk toch nog moeite heeft met zwarte tenoren. 'Men voelt zich niet op zijn gemak bij een zwarte mannelijke held naast een witte heldin.' Een zwarte Romeo in het muziektheater? Ondenkbaar, volgens Stewart.

Laurence Olivier. Beeld Getty Images

Stem

Daarbij wordt de keuze van de juiste stem voor de juiste productie in het muziektheater nu eenmaal belangrijker geacht dan raciale profilering, ook omdat de rol van Otello zeer specifieke zangkwaliteiten vereist, die maar weinig zangers is gegeven. En zo verschijnen de Otello-tenoren tot op heden in de donkere make-up. Vorig jaar zong de Nederlandse tenor Frank van Aken nog een diep gebruinde Otello bij de Oostenrijkse Oper Graz en niemand die zich er druk over maakte.

Dat zou na de stap van The Metropolitan Opera wel eens anders kunnen worden. Wie bij komende producties van Otello nog kiest voor een 'blackface' als Otello, zal misschien wat hebben uit te leggen. In Groot-Brittannië werd vorig jaar vast een opmaat gegeven voor wellicht een nieuw Otello-tijdperk. Voor een Otello-productie van de Britse National Opera werd de tenor Stuart Skelton gecast en van regisseur David Alden mocht Skelton blank blijven. Alden had een al dan niet door politieke correctheid ingegeven oplossing bedacht voor zijn Otello. Bij de National Opera was de Moor van Verdi en Shakespeare ineens een moslim die zich tot het christendom had bekeerd. Ook uiterst actueel.

Blackface: een beladen theatergeschiedenis

In wezen is een zwart geschminkte Otello-tenor geen 'blackface'. Die term, blackface, komt uit de twijfelachtige Amerikaanse traditie van de minstrel shows of blackface minstrelsy uit het midden van de 19de eeuw: variétéprogramma's waarbij witte acteurs zwarte clowns speelden, als stuntelende paljassen. Otello is een edelmoedige held die niet wordt bespot. Vanaf de jaren twintig van de vorige eeuw was het gedaan met de blackfacerevue en nam het vaudevillecabaret bezit van de theaters. De benaming blackface bleef in de VS uiterst beladen. Vorig jaar ontstond er ophef over Duitse voetbalfans, die zich in zwarte uitdossing - dus volgens Amerikanen als 'blackface' - bij de wedstrijd Duitsland-Ghana hadden gemeld. 'Een zeer lelijk circus', volgens de tabloid The New York Daily News.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden