BJÖRK

Wat biertjes en een flesje spa, meer heeft Björk in haar kleedkamer niet nodig. Ondanks haar succes moet de IJslandse wereldster niets van dure manieren hebben....

BEGIN SEPTEMBER was ze al even in Nederland, voor een intieme clubnight in de Roxy. 'Om een uur of zes kwam ze aanlopen voor de soundcheck,' zegt Debrix Ferras, medewerkster van de Amsterdamse discotheek. 'Heel gewoon, met een vriendin. Zonder limo, zonder security en zonder zonnebril. Ze had ook geen speciale wensen voor in de kleedkamer. Wat biertjes en wat Spa, dat was het. En na het optreden liep ze gewoon rond. Stond ze te praten met iemand aan de bar.'

Björk mag dan een wereldster wezen, ze is nog steeds heel benaderbaar. Hai Björk, hoe is 't meid, dat kun je zomaar tegen haar zeggen. Of niet soms. Vorig jaar schoot haar knuist ineens uit, toen op het vliegveld van Bangkok een tv-verslaggeefster te dicht in haar buurt kwam. 'Welkom in Thailand', zei die hartelijk en het leuke ding uit IJsland ging door het lint. Verslaggeefster tegen de grond, zangeres door security-jongens weggevoerd, enfin, het was een hele toestand. Björk zei snel: 'Sorry hoor, maar ik heb laatstelijk nogal wat te stellen gehad met de pers', en het was alweer vergeten en vergeven.

Dat was begin vorig jaar, in februari, voordat ze tot inkeer kwam. Het moet gezegd: 1996 was een klotejaar voor Björk. Bijna had het sterrendom - de bekendheid en het succes - haar het leven gekost. Eerst was er dat akkefietje in Bangkok. Onderwijl werd er in de Engelse roddelpers ijverig gespeculeerd over haar liefdesleven (is ze nog met Tricky of niet?). En toen was er in september de 'bombrief', die gelukkig op tijd werd onderschept.

Gestoorde Amerikaan wilde Björk straffen voor haar amoureuze betrekkingen 'met een zwarte man'. Op videotape had hij vastgelegd hoe hij een boek met zwavelzuurspray fabriceerde en in een envelop met haar adres erop stak, alvorens de hand aan zichzelf te slaan, natuurlijk met háár muziek als zwanenzang. Toen zijn lijk begon te stinken, werd de vreselijke ontdekking gedaan en de politie in Londen gewaarschuwd.

Die gebeurtenis is Björk niet in de kouwe kleren gaan zitten. Misschien was het allemaal wel ietsje te hard gegaan met die carrière van haar. Dat ze nu tijdens de huidige Europese tournee in betrekkelijk kleine zalen optreedt, dat is omdat ze dat fijn vindt om te doen. En niet omdat de belangstelling voor haar muziek tanende is. Want dat is niet zo, zegt een medewerkster van platenmaatschappij Polydor. Van de nieuwe cd Homogenic zijn al 25 duizend exemplaren verkocht en dat is nogal veel, 'als je bedenkt dat de eerste single Joga best moeilijk voor de radio was'.

Björk Gudmundsdottir is voor alles IJslands, het is hoe dan ook haar handelsmerk. Ze werd op 21 november 1965 geboren in Reykjavik. 'Thought I could organise freedom', zingt ze in Hunter, het eerste nummer van de nieuwe cd, 'how Scandinavian of me'. In Oslo mocht ze begin dit jaar de Muziekprijs 1997 in ontvangst nemen voor de promotie van de 'noordse identiteit', een geldprijs van ruim honderdduizend gulden.

Als enig kind van gescheiden ouders groeide ze op in een groepswoning van hippies, waar de godsganselijke dag naar Jimi Hendrix en aanverwanten werd geluisterd. 'Toen ik zeven was, kon ik geen gitaar of drum meer horen', heeft ze eens gezegd. 'En het zijn nog steeds niet mijn favoriete instrumenten.'

Björk was een vrolijke spring-in-'t-veld, zo'n meisje met een sleutel aan een touw om de nek, dat een beetje aan haar lot werd overgelaten. Gevolg daarvan was dat ze een uitgelezen sprokkelzin ontwikkelde. Kleine Björk wist precies bij wie ze wat kon halen. 'Als ik wilde dat iemand warme chocomelk voor me maakte, ging ik naar mijn oma. Had ik zin om te lachen, ging ik naar mijn ene oom. En als ik meer over Stockhausen wilde weten, was er die andere.'

Feitelijk werkt ze nog steeds op die manier. Björk is een spinnetje in een web, dat heel goed weet wie ze wil vangen. Ze heeft een neus voor trends, trendsetters en gedurfde stijlmixen. De samenwerking met topproducers als Nellee Hooper, Graham Massey en Howie B. en artiesten als Tricky en Goldie heeft haar muziek steeds het cachet gegeven van 'vinger aan de pols van de tijd'. En met U2 is er, behalve de connectie via producer Howie B., ook een zakelijk compagnonschap. Mother Records, het label waarop Homogenic verscheen, is eigendom van de leden van U2, het management van U2 en Björk.

Hildur heet haar moeder, ze is het type moeder dat ook in de boeken van Esther Freud figureert. Hildur is een van de eerste homeopatische artsen van IJsland en woonde nog niet zo lang geleden met haar geliefde, een Indiaan, in een teepee in de bergen van Californië. Dat aan Björk iets kleeft dat niet helemaal van deze wereld is, heeft ze ongetwijfeld aan haar te danken.

Thor is Björks ex-echtgenoot, vader van Sindri, inmiddels elf; alleen die namen al roepen een wereldbeeld op dat wat losser en magischer in mekaar steekt dan dat van het geregelde huishouden waar elke avond stipt om zes uur de zeehondenbiefstukjes op tafel staan.

Toch staan zij daar niet alleen in. De IJslanders hebben nooit helemaal afstand gedaan van de afgoderij, zegt Jacqueline de Waard van Askja Reizen, organisator van reizen naar IJsland. 'Ze geloven in elfen, sommigen althans.'

Het kan je daar gebeuren dat een kaarsrechte weg ineens gek afbuigt, zonder aanwijsbare reden. Dan kun je er donder op zeggen dat er zich tijdens de aanleg van die weg iets heeft voorgedaan waardoor men wist: o jee, hier komen we op het terrein van de goden, wegwezen. Vaak ligt er een steen op zo'n plek, althans iets wat zich voor gewone stervelingen laat aanzien als een kei of een stuk rots. Maar dat is geen steen, dat is een elfenhuis, weten degenen die daarvoor ontvankelijk zijn.

IJslanders zijn zeer traditiegetrouw, ze zijn een trots volk, bekwame verhalenvertellers, harde werkers, en enorme levensgenieters. En op Björk zijn ze trots, met gepaste mate. Want faam is betrekkelijk in een land met een populatie van 250 duizend. 'Iedereen kent wel een beroemd iemand.'

Op haar elfde was Björk al beroemd in IJsland. Op aandringen van haar moeder had ze een plaat gemaakt met volksmuziek. Heel succesvol was die, tegenwoordig is het een collector's item. Later, in haar puberjaren, belandde ze in kringen van dwarsige kunstenaars, die gedichten schreven en muziek maakten. Punkband Kukl, voorloper van The Sugarcubes, kwam daar ook uit voort. En met Kukl kwam Björk midden jaren tachtig voor het eerst naar Nederland om op te treden.

Carlos van Hijfte was er indertijd bij, namens concertorganisator Double You Concerts. Gezellige praters waren het, die IJslanders, zegt hij. 'En grote fans van de Swans, dus dat kweekte een band. In die tijd kletste ik nog wel met Björk. Ik weet nog dat ze de Melkweg binnenkwam en heel trots haar tatoeage liet zien. Die vond ik heel mooi. Later is ze onbereikbaar voor me geworden. Ze boezemt zo veel respect in. Ik vind haar heel sterk.'

Een kompas heeft Björk op haar linkerarm laten tatoeëren - opdat ze niet verdwaalt. Het is het kompas dat de Vikingen op hun voorhoofd tekenden, als ze onderweg waren in zware mist of noodweer. Björk laat het graag zien, in een blote jurk van papier of andere uitzinnige creaties. Op het Internet is na te gaan dat zelfs universitaire bronnen door Björkfans worden aangeboord, teneinde de precieze oorsprong van de tekening op te sporen.

Heeft Björks eeuwige meisjesachtigheid iets fladderigs en lichts dat tot op het bot vertedert, het is mettertijd ook een vignet van girlie power geworden. Meisjesmacht: de macht van een onschuldige blik onder ponyhaar en paardenstaartjes en een net iets te kleine kinderjurk. Björkmeisjes zijn geen feministen en al helemaal geen macha's, maar kinderen, oudere Pippi Langkousen, die 'lekker puh' roepen en doen waar ze zin in hebben.

Liep Björk in 1994 nog mee in de show van Jean Paul Gaultier over het plankier, tegenwoordig is haar functie van eclectische stijlgoeroe alweer een beetje passé. 'Arme Björk', zegt Mo Veld, moderedacteur van BLVD, het tijdgevoelige magazine. 'Ze wordt verdrongen door de Spice Girl-look, die wat meer streetwise is.'

Maar kan ze ook goed zingen? Liefhebbers dwepen met haar stem als was die van puur goud en door de goden gezonden. Anderen, en die zijn er heus ook, krijgen er vooral het maagzuur van. Aan zangpedagoog Silvy Lane, docent aan het Hilversumse Conservatorium, de opdracht eens goed te luisteren naar Debut (1993), Post (1995) en Homogenic (1997); de remix-cd Telegram (1996) doet niet mee.

Björk heeft een heldere, 'gezonde' stem, heet het in vakjargon. Ze klinkt bovendien 'heel eigen'. Haar timing is goed en haar interpretatie emotioneel dik in orde. 'Maar of ze geleerd heeft met een goede ademsteun te zingen, dat kan ik niet horen. Je hoort haar nooit echt een lange noot zingen. Ik vraag me ook af hoe vol die stem nou eigenlijk is.'

Erg effectmatig, luidt het eindoordeel. Haar zingen is een maniertje 'met al die bijgeluiden', dat op den duur nogal verveelt. Kwam Björk in Hilversum op les, de zangpedagoog zou 'eerst even checken wat er allemaal zit' aan klank, bereik en ademtechniek. En dan afhankelijk van haar bevindingen met haar aan de slag gaan. Want dat er veel meer zit dan er uit komt, dat is zo klaar als een klontje.

Het concert van Björk op 3 november in de Melkweg, Amsterdam, is uitverkocht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden