Bittere bloemen

Verdefinitiefde verliefdheid

Gekker moet het niet worden: de hoofdpersoon in Bittere bloemen, de tiende roman van Jeroen Brouwers (70), gaat op een cruise naar Corsica en komt ter plekke in een cinematografisch gezelschap terecht met onder meer Nicole Kidman. Laat dus niemand nog zeggen dat er in die boeken van Brouwers zo weinig gebéurt, en dat zijn malende mannen niet vooruit te branden zijn.

Aan actie geen gebrek. Dat was niet waar professor Julius Hammer (81 jaar, jurist, oud-minister, auteur) op had gerekend, toen zijn dochter hem op die 12-daagse cruise naar Ajaccio stuurde. Kadootje dat hij niet weigeren kon. Eenmaal op het dek, in zo¿n ligstoel, cigarillootje erbij, Panama op het hoofd, wit maatpak om de stramme lendenen, heeft hij geheel andere vooruitzichten - herstellende als hij is van een maandenlang verblijf in het ziekenhuis, overgeleverd aan een `verpleegkreng¿. Beetje soezen en recupereren, meer hoeft van Hammer niet. In stilte kankeren op de rotmuziek die een dek lager klinkt (Abba, `de klassieke muziek van de toekomst¿), en de lelijke mensen die zich zonder schaamte etaleren.

Ooit heeft Hammer schrijfles gegeven, hij was halverwege de zestig, en toen al bemerkt dat hij uit de tijd begon te geraken. Aantekenboekjes? Niet nodig, doceerde hij, het geheugen is de schatkamer. Computers? Niet gebruiken, handmatig schrijven betekent dat de woorden rechtstreeks uit het lichaam stromen. Zo is hij er over blijven denken, zodat de wereld van `hyves, linkedin, twitter, bashen, loaden en bloggen¿ voor hem terra incognita is.

Die geestesgesteldheid, in combinatie met de hitte en de woelige omstandigheden (op Corsica zijn ook nog festiviteiten ter ere van eilandzoon Napoleon), doet Hammer bijna zweven: geen ankerpunten meer, zijn wereld is vroeger geworden, herinneringen en verschijningen spreken duidelijker taal dan de hem omringende realiteit. Alle roem en lof die hij vroeger heeft geoogst zegt Hammer niets meer, en Brouwers maakt er ook weinig woorden aan vuil, alsof een carrière uiteindelijk geen betekenis meer heeft. Wat overblijft, omdat het blijkbaar essentieel is, zijn die flarden: `In een vlaag heeft hij zijn moeder voor zich gezien: ze vertelt iets voordat hij gaat slapen, ze zit bij hem op het kinderbed. Wat ze oproept ziet hij als gekleurde plaatjes in zijn hoofd en bij al haar bewegingen veert het dunne matrasje mee.¿

Zijn geheugen reproduceert alleen nog momenten, stelt Hammer vast. Zouden die blijvend zijn - zelfs als hij er niet meer is? Die vrees bekruipt hem soms, dat zijn vlees zal sterven maar dat `de overdoodse regionen bestaan uit gedachten, eeuwig eindeloos, die niet kunnen worden uitgesproken, neergeschreven of nog anders overgedragen.¿

En voor schrijven ís het al te laat. Hammer is oud en zwak, hij dondert met ligstoel en al op zijn stuitje; de val, aan het begin van Bittere bloemen, die de ondergang inluidt. Natuurlijk is er ook een contrapunt, want Brouwers is al een oeuvre lang een meester geweest in het uitbenen van situaties en gedachten die met schaamte zijn verbonden. Wie zit daar ook op dat cruiseschip met zwembad, in de hoedanigheid van clairvoyante en chiromante lid van het vermaakpersoneel?

`Shit hee¿, is dat toevallig? Pearlene (1974) met de absorberende ogen, `Leentje¿ die als zeventienjarige bij hem nog in het schrijfklasje had gezeten. Toen werkte ze in een winkeltje met esoterische rimram, in de wierookdampen en tussen de tarotkaarten. Haar versjes waren bagger. Kon Hammer allemaal niets schelen: de gek was verliefd. En nu ziet Pearlene de stokoud geworden docent terug. Om het nog pijnlijker te maken; ze heeft in de verstreken jaren ook nog `een boekje¿ geschreven over die hokuspokus, immers voor wie geen Boek kan schrijven behoort een boekje altijd nog tot de mogelijkheden. `Zevende druk inmiddels¿, zegt het wicht in schrijnende achteloosheid.

Er is weinig van hem over. Hij hoeft zich geen illusies te maken. Maar dat is het verfoeilij

ke van de geest: als Hammer onderuit glijdt en door Pearlene op de been wordt geholpen, en als hij haar op het eiland mag vasthouden wanneer ze hem op de buddyseat van haar Vespa drapeert, arm om haar middel, zodat hij haar navelpiercing kan voelen, een zilveren sieraadje in lemniscaatvorm - dan wordt de oude ondanks alles vervoerd.

Ze stuiven langs olijfbomen en rode rotsen, de mantelmeeuwen hebben het nakijken, hier rijden de bejaarde die zijn verliefdheid `verdefinitiefd¿ weet, en de gehelmde efebe met het kortgeknipte haar, de string en de piercing. Hoe eigentijds, maar ook van alle tijden, want de lemniscaat is de liggende acht die de oneindigheid symboliseert.

Beschamend is het tegelijk ook, dat de gehavende `custardbleke¿ heer die geen kans maakt bij het meisje met de `tarot-ogen¿, dankbaar moet zijn met elk moment in haar nabijheid doorgebracht. De liefde blijft vanzelfsprekend onuitgesproken, ze blijft in haar ijlheid en fragiliteit net zo onbepaald als de gemoedstoestand van Hammer.

Wat hij wel nog bedenkt, en wat Bittere bloemen tot een groots gedachtenexperiment maakt: toen hij jaren geleden in Gotha met zijn dochter een museum bezocht en oog in oog stond met een meisje dat door Lucas Cranach was vereeuwigd, herkende hij haar. Dat was zijn talentloze dichteresje met de tarotkaarten, dat ooit nog eens wichelend en wel zijn toekomst had voorspeld! De kunst gaat voor het leven uit: dat is de prikkelende idee van deze roman. Cranach schilderde een meisje, eeuwen later ziet Hammer haar terug in levenden lijve. Moet je haar wel kunnen herkennen (kunstgeschiedenis is ook geheugenkunst), maar dan word je de belichaming gewaar (Pearlene) van de schoonheid die in de kunst (Cranach) is afgebeeld.

Pearlene neemt de oude prof op de brommer mee naar het terrein waar de filmopnamen plaatsvinden. Daar dropt ze hem even, de halfdode, niesende en zwetende opa. Het blijkt te gaan om een science-fiction productie (over voorspellende kunst gesproken), met de beroemde Kidman, ooit gezegend met een `aanminnig achterwerk¿, maar mettertijd zo ingrijpend verbouwd dat er niets echts meer aan hangt. Te midden van de aliens en het nepherfstweer, in de kunstmatigheid beland zonder de uitgang te weten, wordt Hammers neergang bepaald geen verassing meer. Eentje die Pearlene ooit kundig voorspelde.

En tóch ontroert Brouwers in de aanzwellende finale. Hij etst de vergeefsheid, van alles, met zo veel liefde dat je Hammer zijn dwaasheid vergeeft - hoe dan ook heeft hij ervaren wat hem anders, wanneer hij bij zijn verstand was gebleven, nooit deelachtig was geworden; momenten van eeuwigheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.