Beschouwing

Birdman is een cultuurpessimistische analyse van de huidige theaterwereld

Birdman jongleert volop met clichés over theater en film. Toen theatercriticus Hein Janssen de film voor de tweede keer zag, ontdekte hij pas de snoeiharde, satirische ondertoon.

Beeld Ivo van der Bent

Joop van den Ende en Ivo van Hove hebben ten minste één ding gemeen: ze delen een obsessie voor Ben Brantley, de theatercriticus van The New York Times. Al toen Van den Ende in 1994 zijn eerste stappen op Broadway zette met de daar geflopte musical Cyrano, werd met angst en beven naar Brantley's recensie uitgekeken. Hij kon een show maken of breken - zo gold het toen.

Afgelopen najaar speelde Toneelgroep Amsterdam de voorstelling Angels in America in New York. Ook toen zat Ben Brantley weer in de zaal. Een onopvallende man, die in zijn eentje voortdurend aantekeningen zat te maken en na afloop meteen wegliep. Weer zoemde het rond: Brantley is er! Gelukkig schreef hij lovend over de voorstelling; zijn recensie werd door de acteurs van Toneelgroep Amsterdam meteen rondgetwitterd.

Theatercriticus

De criticus van The New York Times is een instituut - nog steeds. In de film Birdman van Alejandro González Iñárritu is een kleine maar zeer venijnige rol weggelegd voor de critica van de NYT. Aan de bar van een café, waar zij voortdurend dry martini's drinkt, heeft ze korte ontmoetingen met twee acteurs van wie binnenkort een nieuw toneelstuk op Broadway in première gaat. In niet mis te verstane bewoordingen laat ze hen weten de voorstelling kapot te zullen schrijven, zonder er nog maar iets van gezien te hebben. 'Ik haat je en ik haat alles waarvoor je staat', zegt ze tegen Riggan Thomson, gespeeld door Michael Keaton. Thomson was twintig jaar geleden een filmheld toen hij de rol van Birdman speelde in Hollywood-actiefilms. Maar nu wil hij zich op Broadway bewijzen als serieus toneelacteur. De critica veracht hem en de wereld waaraan hij zijn populariteit ontleent. 'Populariteit is het sletterige nichtje van prestige', zegt ze.

In Iñárritu's Birdman is de criticus de hoeder van de hoge toneelkunst en de vernietiger van de lage cultuur, van de amusementsfabriek die Hollywood heet. Dat alles is verpakt in een film die volop jongleert met clichés over theater, film, kunst en journalistiek. Maar juist door die sterk aangezette stijl is Birdman ook een meedogenloos en intens cynisch commentaar op zowel het theater en zijn aanstellerige acteurs als de commerciële entertainmentindustrie. In de rol die Keaton speelt komt dat samen.

De rol van de critica wordt gespeeld door de Engelse actrice Lindsay Duncan, die in eigen land vooral furore heeft gemaakt in het theater, hetgeen haar fulmineren tegen het artistieke opportunisme nogal authentiek maakt. Schitterend was zij bijvoorbeeld in The Homecoming van Harold Pinter, met haar raadselachtige, onderkoelde wanhoop. In een genadeloze dialoog met Keaton verwijt ze hem meer een beroemdheid te zijn dan een acteur. De acteur verwijt haar op zijn beurt dat haar hele leven bestaat uit het plakken van labels en verzucht: 'Wat moet een mens allemaal hebben meegemaakt om criticus te worden!' 'Jij denkt dat de ruis in je hoofd kennis is', luidt haar antwoord.

Filmheld Riggan Thomson vliegt door New York. Beeld Atsushi Nishijima

Hysterie

Toen ik Birdman voor de tweede keer zag, ontdekte ik pas de snoeiharde, satirische kant ervan. Stiekem vond ik het wel erg stoer, hoe die NYT-collega zo onomwonden tekeerging tegen de oppervlakkigheid en glamourkant van het vak. En gek genoeg moest ik ook heel vaak lachen, vanwege de pijnlijke misverstanden. In Birdman is niets mooi en alles lelijk. We zien alleen maar de achterkant van Broadway: de shabby kleedkamers, het versleten tapijt, de gangetjes backstage met het opgehoopte vuil, de zwervers in de stegen. Overal heerst hysterie: op Times Square, in de coulissen en ook het publiek bekommert zich meer om de kwaliteit van de koffie in de pauze dan om de artistieke inhoud van de voorstelling.

Birdman is een cultuurpessimistische analyse van de huidige theaterwereld, vooral in Amerika. Maar onderhand misschien ook wel in Nederland, in een cultureel klimaat waarin een interview over de dood van je parkiet en je eerste seksuele ervaring interessanter wordt gevonden dan een gedegen kunstkritiek. Acteurs vertellen liever over hun depressies dan over waarom een schrijver als Schiller of Pinter nog steeds zo interessant is. Dat ligt voor een evenredig deel natuurlijk ook aan de journalistiek zelf.

Van film naar toneel

In Amerika is het voor (film)acteurs buitengewoon eervol om een toneelrol op Broadway te spelen. Het geldt als hét bewijs dat een acteur het vak volledig beheerst. Binnenkort is Juliette Binoche (Chocolat, The English Patient) in het theater te zien als Antigone, in regie van Ivo van Hove. Weliswaar niet op Broadway, maar wel in het Barbican in Londen én in de Stadsschouwburg Amsterdam.

Ultiem realisme

Er is maar weinig veranderd sinds Woody Allen in 1994 zijn Bullets over Broadway maakte. Ook die film ging over de achterkant van het theaterbedrijf, maar dan gemaakt vanuit een hoopvolle romantiek. En toch: dezelfde critici, dezelfde shabby theaters, hysterische actrices en vriendjespolitiek. De wereld is intussen een stuk minder romantisch, in ieder geval in de ogen van Iñárritu en zijn Birdman. Visueel wordt dat het sterkst verbeeld op de momenten waarop Keaton als Riggan Thomson voor de kleedkamerspiegel zijn pruikje afzet. We zien een bleke, doodvermoeide man die pijnstillers, drank en antirimpelcrèmes nodig heeft om toonbaar te blijven.

Op het podium gaat Thomson op zoek naar het ultieme realisme: echt bloed, echte whisky, een echte erectie. Terwijl hij dat hyperrealisme volgens zijn critica eindelijk heeft bereikt, zweeft hij even later als Birdman magisch-realistisch het raam uit, zijn vrijheid tegemoet. De vogelman is ten langen leste uit zijn kooi ontsnapt.

Birdman maakt kans op negen Oscars, waaronder beste film, beste mannelijke hoofdrol (Michael Keaton), beste mannelijke bijrol (Edward Norton), beste vrouwelijke bijrol (Emma Stone) en beste regie (Alejandro González Iñárritu).

Michael Keaton en Edward Norton in Birdman. Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden