BoekrecensieSimone de Beauvoir – Een leven

Biografie van Simone de Beauvoir prikt mythen overtuigend door ★★★★☆

Biograaf Kate Kirkpatrick prikt de mythen rond Simone de Beauvoir terecht en doeltreffend door, mede dankzij onthullend nieuw materiaal. En houdt de lezers tegelijk een spiegel voor. 

Beeld Olivier Heiligers

Het leven beschouwen van een denker als Simone de Beauvoir (1908-1986) betekent onvermijdelijk een stevige confrontatie met wie je zelf bent, met wie je zelf bent geworden. De Beauvoir zag de filosofie niet als iets verhevens, eerder als een vanzelfsprekend aspect van het leven: ‘Elke levensstap’, schreef ze, ‘is een filosofische keuze.’ Haar leven lezen, zoals wij nu kunnen met de nieuwe biografie van Kate Kirkpatrick, heeft daarom de werking van een nietsontziende spiegel die de lezer de grote en kleine levensvragen voorhoudt. Hoe had ik in die situatie gehandeld? Welke partij, welk standpunt had ik gekozen? Had ik de discrepantie tussen klare ideeën en de (onvermijdelijk minder florissante) uitwerking ervan in het echte leven anders, beter opgelost? Totale eerlijkheid, vrijheid en authenticiteit zijn lichtende idealen waarvoor enorme moed nodig is om er steeds weer naar te reiken, maar wat verlangen wij in dit opzicht van de ander, en waartoe zijn wij zelf eigenlijk in staat?

Gedurende haar leven en ook daarna, tot nu toe, zijn persoonlijkheid en werk van De Beauvoir omgeven door jubel en hoon, ze zijn bewierookt en besmeurd. De nuance in de waardering is meestal ver te zoeken, mythevorming speelt daarbij een belangrijke rol. De contemporaine commentaren, zo laat deze biografie telkens opnieuw zien, zijn vaak ronduit kwaadaardig, of maken haar omgekeerd tot een soort heilige. Wat in de analyses achteraf vaak ontbreekt, is historisch besef, de historische beleving van het moment en de omstandigheden waarin De Beauvoir tot haar afwegingen en keuzes kwam. 

Dat leidt ertoe dat oordelen over haar betekenis in de tijd benepen en hardvochtig kunnen zijn. Zeker als men van mening is dat de heilige, door een preciezere kennis van minder fraaie momenten in haar leven, van haar wolk is gevallen. Haar is niet zelden te weinig gegund, en vaak wordt te veel van haar verlangd. Intussen is zij nog altijd een wonderbaarlijk inspirerende gestalte, een levende stem die verstoort of aanspoort. Ze is een voorbeeld, of iemand tegen wie men zich afzet. Ze is voor veel vrouwen én mannen een belangrijke gesprekspartner gebleven, of een tegenstander die ook nu nog hinderlijk opduikt in het actuele debat, bijvoorbeeld – onlangs opnieuw – in dat over het recht van vrouwen op abortus.

Simone de Beauvoir en Jean-Paul Sartre in 1929 in Parijs.Beeld Getty

Onthullend nieuw materiaal

Voor haar biografie beschikte Kirkpatrick over onthullend nieuw materiaal, vooral brieven van en aan De Beauvoir en dagboeken uit haar studententijd. Het boek heeft de verdienste mythen en werkelijkheid in perspectief te plaatsen en op een aantal punten inderdaad nieuw licht te werpen op De Beauvoir. Dit gebeurt met objectiviteit, psychologisch inzicht en visie, al verschrompelt Sartre wel danig in het proces. Daarbij concentreert Kirkpatrick zich op twee verhalen die De Beauvoir zelf vertelt in haar memoires en die in haar opvatting de basis vormen voor de mythevorming rond haar persoon en Sartre. Beide spelen in 1929.

Het eerste verhaal betreft de manier waarop de filosofiestudenten Sartre en De Beauvoir hun relatie definiëren, nadat ze zojuist als eerste en tweede zijn geëindigd bij een belangrijk nationaal filosofie-examen. Ze sluiten een pact waarin ze vanaf dat moment, in elk geval voor twee jaar, elkaars ‘noodzakelijke’ liefde zullen zijn, maar waarin ze elkaar de vrijheid gunnen andere, ‘contingente’ (toevallige) relaties aan te gaan. Waren ze sindsdien in de ogen van sommigen ‘het eerste moderne stel’ (gelijkwaardig, in balans, vrij), naar de mening van veel critici en societyverslaggevers was Sartre altijd de eerste, het genie, het brein, terwijl De Beauvoir vooral werd gekenschetst als schatplichtig, afhankelijk, niet oorspronkelijk – de vrouw van. 

Dit beeld wordt nog versterkt door het tweede verhaal van De Beauvoir, waarin ze aan Sartre in de Jardin du Luxembourg haar ideeën voor een ‘meervoudige moraal’ ontvouwt, die Sartre vervolgens geheel ontzenuwt. Waarop ze verzucht dat hij de filosoof is, zij niet. Een verhaal dat vervolgens, zo laat Kirkpatrick zien, telkens weer (versterkt) is overgenomen, vooral, maar niet alleen, in conservatieve kringen en publicaties waarin De Beauvoirs filosofische en literaire werk in de regel op zeer matige waardering mocht rekenen. De filosofe was niet alleen aanstootgevend als het ging om conventies, maatschappelijke structuren en goede zeden, maar vooral, zeer kort samengevat, ideeënloos. Een bijna komisch amalgaam.

Des te opmerkelijker zijn de werkdrift, toewijding en creativiteit waarmee De Beauvoir telkens weer nieuwe complexe denkavonturen aanging en zich en passant wist te bevrijden van veel belastende bagage uit haar streng katholieke jeugd. Kirkpatrick toont haarfijn aan dat De Beauvoir altijd een eigen, onafhankelijke carrière heeft gewild en dat ze die ‘stoutmoedige dromen’ zelf heeft verwezenlijkt, zoals ze ook een rijk liefdesleven had naast de innige band met Sartre. Ze laat zien hoe vervlochten Sartre en De Beauvoir waren, en dat haar invloed op hem minstens zo groot was als omgekeerd – hetgeen Sartre zelf herhaaldelijk heeft bevestigd. Ze bewijst dat het existentialisme met de nadruk op de eigen verantwoordelijkheid voor de eigen vrijheid door het werk van De Beauvoir een ethischer dimensie kreeg, met oog voor de vrijheid van anderen. Precies wat de filosofe destijds in de Jardin du Luxembourg al onder woorden trachtte te brengen. 

Aangrijpend is te zien hoe De Beauvoir tot het inzicht komt dat de wijze waarop Sartre en zij de andere, contingente relaties gebruiken vaak schade berokkent aan die anderen. Er zijn altijd duizend redenen om niet te doen wat we zouden moeten doen, De Beauvoir ontmantelt echter het idee van het eeuwige ‘alibi’ dat zoveel mensen typeert, naar haar inzicht de consequentie van de keuze voor de vrijheid die voorschrijft de dingen zonder hypocrisie of uitvluchten onder ogen te zien. Van een sterk op zichzelf gerichte, egocentrische natuur verandert De Beauvoir, doelbewust nagestreefd, in een sociaal wezen dat zich maatschappelijke verantwoordelijkheden oplegt en meer en meer wil ingrijpen in bestaande foute structuren. Die energie stroomt door De tweede sekse, waarin ze vrouwen een stem, een plaats, eigen keuzeverantwoordelijkheid geeft; die inzet bepaalt haar strijd tegen het Franse koloniale systeem en tegen de manier waarop wij in het Westen met de ouder wordende mens en ouderdom omgaan.

Intens leven

De Beauvoir wilde een levende filosofe zijn. Wie deze biografie leest, wordt gewaar hoezeer zij geleefd heeft als schrijfster, denker, minnares. Met Sartre had zij veel meer gemeen dan de liefde voor de filosofie, ze waren beiden nieuwsgierige reizigers, stevige whiskydrinkers, beiden bevlogen en gedisciplineerd. Maar De Beauvoir had ook een intens leven zonder Sartre, en vooral heel eigen ideeën, afwijkend van die van hem.

‘Niemand wordt zichzelf alleen’, schreef De Beauvoir. Dit impliceert dat wij anderen nodig hebben om te groeien, te veranderen, aspecten in ons te ontwikkelen die ons inzicht geven en leren beter te leven. Het is niet verwonderlijk dat zoveel mensen zich nog altijd aangesproken weten door De Beauvoir. De vrouwen in Algerije die momenteel strijden voor hun rechten, tegen het geweld van mannen, verwijzen naar haar. Zo ook degenen die in de Verenigde Staten opnieuw het gevecht voor het recht op vrije abortus voeren, zoals destijds in 1971 onder leiding van De Beauvoir in Frankrijk. In de tekening van anderen naast en rond De Beauvoir valt er wel iets aan te merken op deze biografie; veel persoonlijkheid bezitten de meeste figuren niet. Helder overeind staat echter de gestalte van De Beauvoir. En wat absoluut bijblijft, is haar persoonlijke moed die inspireert de dingen onder ogen te zien.

Kate Kirkpatrick: Simone de Beauvoir – Een leven.Beeld Ten Have

Kate Kirkpatrick: Simone de Beauvoir – Een leven

Uit het Engels vertaald door Karl van Klaveren, Indra Nathoe en Michel Meynen. Ten Have; 400 pagina’s; € 34,99. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden