Recensie De beste krant van Europa

Biografie van een in Leiden uitgegeven krant die in alle Europese koffiehuizen werd gelezen (drie sterren)

Beeld rv

Van krantenlezers werd in de achttiende eeuw verwacht dat zij zich wel een beetje wilden inspannen. Dat kan al worden opgemaakt uit de titel van de meest gelezen kwaliteitskrant van die tijd: Nouvelles Extraordinaires de Divers Endroits. Oftewel: de Gazette de Leyde. Een Franstalig periodiek inderdaad. Uitgegeven in Leiden en besproken aan alle hoven van Europa en in alle koffiehuizen waar intellectuelen elkaar troffen. Een krant die de lezer niet wilde behagen, maar die een beroep deed op diens bereidheid en vaardigheid om kennis te nemen van uiteenlopende standpunten.

Anders dan zijn opmaak (gespeend van elke uitbundigheid) en zijn formaat (21 bij 15 centimeter), deed zijn journalistieke formule heel eigentijds aan – in de goede zin van het woord. Zo stonden voor de redactie ‘de waarheid en de belangeloosheid van de krant’ voorop, moest nieuws ‘een context hebben en geduid worden’, en werd de ‘bescherming van bronnen’ geacht ‘van levensbelang te zijn voor het functioneren van een krant’. De Gazette onderscheidde zich, met andere woorden, fundamenteel van de pamfletten die in de achttiende eeuw vaak voor krant doorgingen. ‘De beste krant van Europa’, oordeelde Thomas Jefferson, de derde president van de Verenigde Staten. Dat is ook de titel van het boek dat Peter van Dijk, oud-hoofdredacteur van het AD, schreef over de Gazette en zijn meest invloedrijke hoofdredacteur, Johan Luzac (1746-1807).

Luzac, tevens hoogleraar Grieks en vaderlandse geschiedenis aan de Universiteit Leiden, heeft ondervonden dat de Gazette met zijn taakopvatting wel respect maar lang niet altijd waardering oogstte. In een tijd van felle politieke hartstochten, die aan de ene kant door patriotten en aan de andere kant door orangisten werden beleden, bleef Luzac de beginselen van zijn krant trouw. ‘Ik haat de extremen’, schreef Luzac. ‘Ik geloof dat de waarheid zich bevindt in het centrum van de uiterste opvattingen’. Dientengevolge werd hij door zowel patriotten als orangisten belasterd en verketterd – het lot van de man van het onbegrepen midden.

Tezelfdertijd stelde het prestige dat zijn krant in Europa genoot hem – ook financieel – lange tijd in staat de tijdgeest te trotseren. Naar aanleiding van de revolutionaire woelingen in Frankrijk schreef hij dat ‘de arbitraire macht van de meute oneindig veel gevaarlijker (is) dan het despotisme’ waartegen de meute in opstand was gekomen. Tot onbegrip en woede van de felste patriotten betreurde hij de dood – onder de guillotine – van ‘de goede en dappere Lodewijk XVI’.

Het gemis aan opportunisme en politieke correctheid brak hem op toen radicale patriotten, onder wie Luzacs zwager Wybo Fijnje, op 22 januari 1798 de macht grepen. Tijdens hun bewind, dat nog geen vijf maanden duurde, werd de Gazette geëlimineerd (om nooit meer onder die titel te verschijnen) en werd Luzac als hoogleraar ontslagen. Met veel moeite wist hij een rehabilitatie af te dwingen, maar als vertolker van de redelijkheid was zijn rol uitgespeeld.

Johan Luzac was een van de 151 dodelijke slachtoffers van de grote buskruitramp in Leiden, op 12 januari 1807. Op de plek van zijn huis, dat door de ontploffing werd weggevaagd, staat nu de Leidse vestiging van het Luzac College.

Peter van Dijk: De beste krant van Europa  Johan Luzac (1746-1807) en de Gazette de Leyde
Amsterdam University Press; 238 pagina’s; € 22,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.