Biografie kardinaal Simonis biedt boeiende kijk op de katholieke kerk

Is het mogelijk een boeiende biografie te schrijven van een katholieke kerkleider die uit louter grijstinten lijkt opgetrokken? Ja, dat kan. Sterker nog: Ton Crijnen bewijst het met zijn omvangrijke biografie van kardinaal Simonis (Lisse, 1931). Hij slaagt daarbij wonderwel in zijn wat merkwaardige opdracht te speuren naar wat meer grijs tussen de veelal zwart-witte opvattingen over de prelaat.

Beeld Bert Verhoeff / HH

Papegaai

Heel moeilijk kan dat niet zijn geweest. Simonis, die bijna een kwart eeuw de Utrechtse bisschopszetel bezette, ontbeerde elk charisma dat nodig is om met gezag en overtuigingskracht een kerkprovincie als de Nederlandse te runnen. Hij werd de 'papegaai van de paus' die hij zei niet te willen zijn. In moed en heldhaftigheid muntte hij ook al niet uit. Collega's - Bär, Gijsen - liet hij vallen toen het erop aankwam. En zijn reactie op het grootschalige seksueel misbruik in de kerk, was een gênant 'Wir haben es nicht gewusst'.

De grote vraag blijft waarom Rome juist Simonis inzette als pion in de strijd tegen de vermeende verloedering van het katholicisme in Nederland. Want daar hadden priesters en gelovigen het door Paus Johannes XXIII geïnitieerde streven naar aggiornamento (het bij de tijd brengen van de kerk) wat al te voortvarend ter hand genomen. Trouwlustige pastoors, vrouwen in het ambt en de mis in de landstaal: het moest volgens een meerderheid van het tussen 1966 en 1970 vergaderende Pastoraal Concilie allemaal kunnen. Op een kleine conservatieve minderheid na dan, waarvan de onbekende Haagse kapelaan Ad Simonis, wellicht tegen wil en dank, de woordvoerder zou worden.

Schertskandidaat

Daarmee had Simonis zich bij de curie in de kijker gespeeld. Hoewel hij zichzelf als 'schertskandidaat' voor dat hoge ambt zag, werd hij - een jonge kapelaan zonder bestuurlijke ervaring - in 1970 tot bisschop van Rotterdam benoemd. Twee jaar later kreeg hij gezelschap van Jo Gijsen die, even onverwacht, tot bisschop van Roermond werd gebombardeerd: een diehard, gespeend van elk communicatief talent, die als een hertog van Alva de liberalisering van de vaderlandse katholieke kerk te vuur en te zwaard dacht te kunnen bestrijden.

Het ontslag in 1993 van deze omstreden bisschop - de werkelijke reden ervan is nog altijd onduidelijk - ontlokte Simonis, die in de gevallen bisschop toch een geestverwant had, de uitspraak dat de 'geweldige polarisatie' in de katholieke kerkprovincie mede door Gijsens toedoen was veroorzaakt. Natrappen? Hoezo?

De aimabele en flamboyante bisschop Philippe Bär kreeg van zijn kardinaal ook geen helpende hand toegestoken toen hij in hetzelfde jaar, verdacht van homoseksuele handelingen en gechanteerd door ultra-orthodoxe katholieken onder leiding van Center Parcs-oprichter Piet Derksen, zich tot terugtreden gedwongen zag.

Charme-offensief

Met de benoeming van Simonis, die in 1983 aartsbisschop en daarmee de hoogste baas van Neerlands katholieken werd, en Gijsen dacht paus Johannes Paulus II, die inmiddels de bisschopszetel in Rome bezette, de weg te hebben geëffend voor een bezoek aan Nederland: een charme-offensief waarmee hij dacht die recalcitrante Nederlanders definitief op de knieën te krijgen. Het werd een fiasco.

Velen, katholiek of niet, doorzagen de truc. Edward Schillebeeckx, dominicaan en hoogleraar theologie: 'De paus komt hier niet om te luisteren, maar om te verkondigen wat wij moeten denken en doen.' Woorden bijna letterlijk herhaald, maar dan recht in het gezicht van de paus, door Hedwig Wasser, bestuurslid van de Missieraad: het evangelie wordt 'met opgestoken vinger in plaats van met een uitgestoken hand' gepredikt. Wasser was op slag wereldberoemd. Simonis zou kort na het bezoek naar Rome afreizen om excuses te maken. Had niet gehoeven. 'Het was tóch interessant', aldus JPII.

Amusementswaarde

'Een blijvende indruk zal hij niet achterlaten', aldus collega Huub Ernst bij Simonis' afscheid in 2007. Wat maakt Crijnens biografie dan toch leerzaam? Niet de figuur Simonis, die op bezoek aan zijn zus bij binnenkomst op zijn horloge kijkt. 'Hou je jas maar aan Ad', is haar advies, 'dat scheelt weer twee minuten.' Nee, het is de kerkhistorische kijk die het boek biedt op het vermolmde gebint van een instituut dat in zijn voegen kraakt en door Vaticaans ingrijpen met conservatieve benoemingen tot toenemende polarisatie en leegloop leidde. Dat tij heeft Simonis niet kunnen keren. Integendeel. Maar tegen zo'n achtergrond krijgt zijn aanhoudende gestuntel zelfs enige amusementswaarde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden