BoekrecensieMozart

Biograaf Jan Swafford heeft meer dan genoeg over Mozart te vertellen ★★★★☆

Met veel verteltalent en rijke details wekt biograaf Jan Swafford het overbekende verhaal van Mozart opnieuw tot leven. Bovenal wil hij aantonen dat de componist een diep gelukkig mens was.

null Beeld Silvia Celiberti
Beeld Silvia Celiberti

Is schrijven over muziek al moeilijk genoeg, schrijven over Mozart is eigenlijk onmogelijk. Tot die vrolijk wanhopige conclusie komt Jan Swafford al snel in zijn biografie Mozart The Reign of Love, die overigens wel achthonderd bladzijden telt. De muziek van bijvoorbeeld Bach staat vol met expliciet te duiden symboliek; Beethoven breekt beeldend revolutionair met de conventies. Bij Mozart is, tsja, vooral sprake van pure schoonheid en inspiratie, uitgedrukt in talloze ongrijpbare nuances. Hij was een puur genie – maar zelfs het woord ‘genie’ is in zijn geval al een hopeloos cliché.

Daarbij: het leven van Wolfgang Amadé Mozart (1756-1791), hoe onbevattelijk ook dat genie, ís al uitentreuren onderzocht en beschreven. Voor die formidabele uitdagingen ziet de Amerikaanse schrijver en componist Swafford, auteur van dikke biografieën van Beethoven, Brahms en Ives, zich dus gesteld. De uitgever rept weliswaar van ‘the definite biography’, maar in feite baseert Swafford zijn verslag overwegend op het Engelstalige deel van de secundaire literatuur. Hij kiest daarbij voor een wel heel oud narratief om zich tegen te verzetten: de romantiserende 19de eeuw, die van Mozart een tragische kunstenaar maakte, visionair maar onbegrepen, te jong gestorven en in een massagraf gedumpt. Die interpretatie is allang genuanceerd, al kleurt, toegegeven, de onweerstaanbare filmklassieker Amadeus (1984) nog altijd het populaire beeld.

Gevoel voor detail

Waarin Swafford zich niettemin zeer positief onderscheidt, is zijn verteltalent en gevoel voor detail: hij zit zijn onderwerp dicht op de huid en heeft alleen al voor de wonderkindjaren ruim honderd bladzijden nodig. Zodra vader Leopold lucht krijgt van het talent van zijn zoon én zijn oudere dochter Nannerl, sleept hij ze door Europa, het provinciale Salzburg achterlatend om de adel in wereldsteden als Londen en Parijs te imponeren. Juist dankzij de rijke details komt dat overbekende verhaal opnieuw tot leven en verbaas je je samen met keizerin Maria Theresa en koning Lodewijk XV over de kleine jongen die improviseert op het klavecimbel, met een doek over de toetsen als extra uitdaging en een gouden snuifdoos als beloning. (Alwéér een snuifdoos, zou vader snel verzuchten; freelancers kregen voor koninklijke optredens zelden contant betaald.)

Wonderkinderen worden groot en dan beginnen de problemen. Nannerl, briljant klavierspeler, schikt zich met onderdrukte wanhoop in een ongelukkig huwelijk. Mozart blijft reizen, hopend op een vaste aanstelling, en neemt letterlijk afstand van zijn dominante vader. Het leidde tot een van de meest memorabele briefwisselingen uit de muziekliteratuur, die Swafford uitgebreid aanhaalt en met gevoel voor drama toelicht. Mozarts brieven staan aanvankelijk vol puberale flauwigheid (hij grossiert in poep- en scheetgrapjes) maar de toon wordt steeds ernstiger. Want hoe meer erkenning Mozart elders krijgt, hoe groter de frustratie van senior. Waar blijft die vaste baan? Waarom keer je niet terug naar huis? Stuur meer geld! Word toch eens volwassen!

Mozart vestigt zich liever in Wenen en daar begint het gouden decennium, tot aan zijn vroege dood. Swafford beschrijft het zinnelijk, de connecties en feestjes in de hoogste kringen, de onmogelijke werktijden met maar vijf uur nachtrust, het liefdevolle huwelijk met Constanze Weber. Veel aandacht besteedt hij aan Mozarts late opera’s, die uitstekend worden geanalyseerd op tekst- en muziekniveau. De meeste bewondering heeft Swafford opvallend genoeg niet voor Don Giovanni of Le Nozze di Figaro maar voor Die Zauberflöte. Een seksistisch sprookje? Die moderne kritiek wuift hij weg: wie goed kijkt en luistert, hoort juist een pleidooi voor de inclusieve liefde, en bovendien hield Mozart niet van onderdanige vrouwelijke personages.

Een diep gelukkig mens

Bovenal wil Swafford aantonen dat Mozart een diep gelukkig mens was, een opmerkelijke eigenschap in een tijdperk van hoge kindersterfte en lage levensverwachtingen. ‘Joie de vivre was niet makkelijk in die tijden, maar een prestatie’, meent hij. Zou het? Was de 18de-eeuwse mens wezenlijk ongelukkiger dan de 21ste-eeuwse? De stelling komt wat ahistorisch over. Overtuigender is Swafford in het blootleggen van Mozarts compositietechnieken, óók voor de leek. En kritiekloos is hij daarbij niet. ‘Te veel noten!’, luidde het legendarische commentaar van de Habsburgse keizer Joseph II op de opera Die Entführung aus dem Serail. Inderdaad hebben sommige aria’s een wel heel lange gevoelsduur, moet ook Swafford erkennen. En de platgespeelde Sonata semplice, met zijn glasheldere harmonische structuren, noemt hij treffend ‘een oefening in gestudeerde naïviteit’: debet aan het latere imago van Mozart als ‘porseleinen popcomponist van mooie maar nauwelijks gedenkwaardige werken die in een soort eeuwig zonlicht baden’.

Nee, dan liever het andante uit Strijkkwartet nr. 16, van die muziek waarin Mozart ‘de lome gloed na het vrijen’ lijkt op te roepen. Helemaal extatisch wordt Swafford van het middendeel uit Pianoconcert nr. 21: ‘Wie anders dan Mozart kon zo mooi het subtiele, het beknopte, het voluptueuze omvatten, zo delicaat het wereldse en het transcendente verweven? Wie anders kon er zo opgaan in het aura van wat de wereld het schone noemt, zonder zich te hoeven afvragen waarvan het is gemaakt?’ Het antwoord luidt niemand, en bovendien blijkt dat schrijven over Mozart wel degelijk heel goed mogelijk is.

null Beeld Faber & Faber
Beeld Faber & Faber

Jan Swafford: Mozart – The Reign of Love. Faber & Faber; 810 pagina’s; € 40.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden