Bill Nye the Science Guy was ooit Amerika's favoriete natuurkundeleraar, maar de klas luistert niet meer

Een documentaire over de tv-presentator is te zien op het InScience Film Festival in Nijmegen.

Bill Nye: 'Ik moet de wereld iets goeds brengen'Beeld getty

Ergens in het eerste uur van de film over Bill Nye, presentator van een populair Amerikaans wetenschapsprogramma voor kinderen in de jaren negentig, zit hij in een kantoor met televisie-astronoom Neil deGrasse Tyson. Nye sombert erop los, in weerwil van zijn eeuwige vlinderdasje en dito pretogen. Hoe is het mogelijk dat we in zulke anti-wetenschappelijke tijden zijn beland, terwijl het land groot is geworden door wetenschap en innovatie? DeGrasse Tyson knikt en grijnst dan: 'Als jij de man bent die miljoenen kinderen gevoel voor wetenschap heeft bijgebracht, heb jij dus iets fout gedaan. Het is allemaal jouw schuld!' Ze heffen het glas.

Is het ironie? Of steekt er een kern van waarheid in? De documentaire Bill Nye: Science Guy, vandaag openingsfilm van het InScience filmfestival in Nijmegen, is in elk geval verre van een hagiografie.

Natuurlijk, er wordt ingegaan op Nyes opmerkelijke loopbaan als clowneske televisieamanuensis, die met grote gebaren en opgewonden presentaties zijn enthousiasme over wetenschap overbracht. Hele generaties schoolkinderen zagen hem thuis op de buis of zelfs op school, als de leraar even geen puf had. 'Bill was de natuurkundeleraar die je altijd had willen hebben', zegt DeGrasse Tyson. Overal waar hij komt, staan gillende studenten om hem heen, bedelend om een boks en een selfie.

Maar Nye is leraar-af. Zijn show, een uit de hand gelopen lokaal tv-programma, stopte eind jaren negentig. Nye liet veel dingen ontploffen en van grote hoogte op de grond vallen, maar hij legde ook de principes van de wetenschap uit. Na een aflevering of honderd was het genoeg geweest. 'Het heeft me ongeveer mijn leven gekost', zegt Nye, minder grappend dan het klinkt. Tot zover de pluszijde van de formule van Nye.

De documentaire is tegelijk ook ontluisterend voor de hoofdpersoon. Bill laat zich voor antiwetenschappelijke karretjes spannen, zegt een paleontoloog. Bill loopt soms haast naïef in de val, zegt een klimaatwetenschapper.

Zo gaat hij op verzoek van CNN in debat met creationist Ken Ham, baas van een christelijk anti-evolutiemuseum in Kentucky. Volgens zijn volgers op Twitter wint Nye glansrijk op argumenten. Maar als tegenreactie brengen de boze aanhangers van Ham miljoenen bij elkaar voor een reusachtige nieuwe vleugel van het museum in Kentucky, die de vorm heeft van de Ark van Noach. Wat beteuterd loopt Nye daar na de opening rond in het museum, wijzend op fouten en onzin. Op een monitor draaien fragmenten van het CNN-debat, dat kennelijk een pyrrusoverwinning was. 'Ik geloof meneer Ham', zegt een klein meisje tegen Nye.

Nye mengt zich tegenwoordig vooral in het klimaatdebat. Ook daar heeft hij het soms zwaar te verduren. Tot zijn eigen schrik nodigt het conservatieve Fox News hem geregeld uit om zich te verweren tegen rabiate klimaatsceptici, die zich bij die zender thuis voelen. In de wetenschap, erkent Nye, dat zijn opponenten niet naar hem zullen luisteren. En eigenlijk in de hoop dat er een klein wonder gebeurt. 'Als een van hun zogenaamde meteorologen van gedachten verandert, maakt dat meer indruk dan alles wat ik kan zeggen.'

Klokhuisprijs

Hoe krijg je wintergriep? Hoe kunnen neutronensterren zo zwaar zijn als de zon, en zo klein als een stad? Kunnen computers kunst maken? Hoe maak je een Rembrandt schoon? In de aanloop naar het derde InScience Film Festival in Nijmegen reikt NTR-programma Het Klokhuis woensdagmiddag een prijs uit voor het interessantste onderzoek. Kinderen kiezen vanmiddag uit tien genomineerden. De winnaar krijgt een Klokhuisuitzending over zijn of haar onderzoek.

De film brengt ook de pijnlijkste kant van de wetenschapsliefhebber aan het licht: het feit dat hij geen expert is, maar een bekende televisiepresentator die niet serieus wordt genomen. Hij studeerde weliswaar werktuigbouwkunde aan Cornell University, maar haalde nooit een graad. 'Hij is geen wetenschapper, maar een acteur uit een kinderprogramma', zegt de Republikeinse politicus Sarah Palin. Het raakt Nye zichtbaar, als het fragment op zijn laptop voorbij rolt.

Boos en gekwetst, dat is hij, en ook eenzaam. In Nyes familie komt de erfelijke spierziekte ataxia voor, die zijn vader trof en zijn zus en broer. Zelf heeft hij geen symptomen maar uit voorzorg heeft hij geen relatie en geen kinderen. Dat geeft eerder schuldgevoel dan opluchting. 'Ik moet de wereld iets goed brengen', zegt hij in een taxi van de ene klus naar de andere.

Omgekeerd is Nye haast kinderlijk blij als hij in New York zijn nieuwe kantoor verkent van de Planetary Society, een wereldwijd gezelschap van ruimtevaartenthousiastelingen waarvan hij directeur wordt. Dat genootschap werd in de jaren tachtig opgericht door de legendarische Carl Sagan, meesteruitlegger van het universum, beroemd van de documentaireserie Cosmos. Nye had op Cornell les gehad van Sagan en raadpleegde hem later over zijn tv-plannen.

'Altijd de echte wetenschap laten zien', was Sagans advies. Je mag dan een computer van een flat willen gooien, maar de wetten van de zwaartekracht staan centraal. Dit werd het handelsmerk van de Science Guy: enthousiasme en echte wetenschap.

Als de Planetary Society er veertig jaar later in slaagt een zonnezeil te lanceren, waardoor ruimtesondes op puur zonlicht kunnen zeilen, belt Nye met de camera's erbij opgelucht met de vluchtleiding. 'Ik heb maar één ding te zeggen, en dat is: Whoohooo!'

No Facts No Future, InScience filmfestival Nijmegen, 8 t/m 12/11.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden