Bijna was de zender voor kwaliteits-tv er, maar men haakte af

Een oase moest het worden, een tv-zender die de intelligente, nieuwsgierige kijker informatie en verpozing zou bieden, daar waar showbizz-geneuzel en gedans op het ijs regeren....

We wilden een televisiestation beginnen waarnaar we zelf graag zouden kijken. We vonden onszelf een verwaarloosde doelgroep. Al wat ouder, netjes opgeleid, niet onbemiddeld en met de behoefte door de media geamuseerd te worden – maar vooral ook geïnformeerd en zelfs wel geprikkeld te worden. Niet dat we nooit ergens iets van onze gading vonden, we zapten ons suf. We hadden behoefte aan een ‘thuis’ op de televisie, daar zijn we sentimenteel, primitief en lui genoeg voor.

We zetten in elkaar wat dat station in welke volgorde zou moeten bieden, we noemden dat het programmaschema en het project heette TVOase. We keken met enige jaloezie naar het Vlaamse Canvas, waar documentaires op primetime werden uitgezonden, of naar BBC2, waar Jerry Paxman zomaar drie kwartier met een man in het nieuws kon praten. We vertelden het eens aan wat vrienden en die vonden het een leuk plan. Toen werd het serieus en lieten we, samen met PCM en de Stichting Democratie en Media, onderzoek doen.

We waren niet alleen. Liefst 4,5 miljoen Nederlanders werden gekwalificeerd als ‘hoger opgeleid’ en tevens ‘welstandig’. 70 procent van die massa bleek ouder dan 35 jaar. We deden meer onderzoek: hadden die mensen zin in zoiets als TVOase? Tuurlijk, ze zullen eens nee zeggen tegen iets fatsoenlijks. Maar ze gingen er niet voor betalen. Het ging dus geen pay-tv worden, het moest commerciële televisie zijn. We leerden dat we vooral de ‘afwegers’ wilden bedienen.

De ‘afwegers’ vormden 21 procent van de volwassen Nederlanders bevolking: 2,5 miljoen potentiële kijkers. Dus gingen we aan de slag, op zoek naar nog meer medestanders. En het zat niet tegen.

Het begon net goed te gaan met de publieke omroep. Nederland 1 wist de marktleiderpositie van RTL 4 over te nemen, op Nederland 2 stonden de restanten van ‘zuilair’ denken fier overeind en Nederland 3 trok niet alleen meer jonge kijkers, maar had ook nauwelijks publiek verloren. Met dank aan het voetbal, dat wel. De bewering ‘het gaat goed met de publieke omroep’ betekende vooral: de commerciële basis is verstevigd, de blijste gezichten zag je bij de STER.

Wie liever naar de inhoud keek, moest constateren dat Nederland 3, zoals ooit bedoeld, niet meer bestond. De zender, opgericht in 1988 als een getto voor de niet-ledengebonden omroeporganisaties, was in 1995 nog zo veelbelovend. Nergens werkten de netpartners zo goed samen als op N3. VARA, VPRO, NPS en RVU vonden elkaar, zelfs in een gezamenlijk logo’tje voor de bovenhoek. Het net moest zich onderscheiden door kwaliteit in informatie, cultuur en amusement. Marcel van Dam zei het hardop: de belangen van de VARA waren ondergeschikt aan de toekomst van de publieke omroep. Als het wat werd met dat net, wilde hij zijn club wel opheffen.

Dat het allemaal niet zo soepel verliep, bleek vijf jaar later toen de VARA een flirt aanging met SBS, notabene om, in navolging van Veronica, uit het bestel te stappen en op Net 5 veel moois te gaan bieden. Het was de ‘netoverschrijdende programmering’ die de Rode Hanen dwars zat.

Het was een kinderlijke ergernis vergeleken met wat zich in 2006 zou voltrekken. De afzonderlijke zendgemachtigden zagen hun macht verdampen. Dat leidde achter dunne wandjes tot onverkwikkelijke discussies, waarbij advocatenrekeningen hoog opliepen. Maar het centraal bestuur hield stand en glorieerde. De zender die wij ambieerden, was in geen velden of wegen meer te bekennen.

We dachten dat het kon en dat het moest. Omdat we soms even geen zin hebben in ijsdansen en showbiz-roddels, omdat de VPRO lamgeslagen vegeteert en programmamakers met een passie en een missie ronddolen in de woestijn. TVOase was commercieel van opzet, waarom zou dat ten koste gaan van inhoudelijke ambities? Zie de kranten en de tijdschriften.

We werden gesterkt in ons voornemen door de partijen aan wie wij onze plannen presenteerden. Politici confronteerden we met de mogelijkheid van een privaatpublieke constructie: gedurende een overeen te komen periode zou de overheid de helft van de kosten op zich nemen (en Oase de andere helft). Daar hadden die politici wel oren naar, maar al gauw verzoop de oase in een moeras van mooie woorden en trage daden (met name bij de PvdA).

De kabelraden, die de kabelmaatschappijen adviseren welke zenders op te nemen in het basispakket, waren euforisch.

Genoeg mensen geloofden in de zender, maar een maalstroom van verwikkelingen belette dat de gewenste financiering van de grond kwam. Wij hebben altijd nauwe samenwerking met de PCM-dagbladen wenselijk geacht, al was het maar omdat iedere krantenlezer een potentiële Oase-kijker was. Wij waren ver, ook met de Stichting Democratie en Media, die met een lening haar en onze idealen had kunnen steunen. Maar hoe gaat het in de grotemensenwereld? Wisselend management, schuivende aandelen, andere prioriteiten, botsende visies.

Nauwelijks was Theo Bouwman, voorzitter van de Raad van Bestuur, bijgepraat over het plan, of daar trad een nieuwe leiding aan, in de personen van Ton aan de Stegge en Philip Alberdingk Thijm. Die worstelden een half jaar met het project en net toen zij de kansen van TVOase ook begonnen te zien, moest de voornaamste partner van het project, de Stichting Democratie en Media, tot haar spijt meedelen iets groters aan het hoofd te hebben, zoals het terugkopen van de Apax-aandelen. Inmiddels is van de mensen met wie wij spraken bij PCM, vrijwel niemand meer op kantoor, ja, het hele kantoor op de Wibautstraat is weg!

Wij denken niet dat onze doelgroep suïcidaal wordt van dit sterfgeval. Misschien waren we te ambitieus of te dromerig door een zender te willen die 24/7 bovenop het nieuws zou zitten, die veel achtergrondinformatie zou verschaffen, die Sundance-films op primetime wilde uitzenden, die ruimte zou bieden aan individualistische programmamakers. Misschien hadden we de vereiste 5 procent marktaandeel aanvankelijk niet gehaald.

We hadden met TVOase een merk, een community (of hoe dat in het hedendaagse jargon ook mag heten) willen bouwen dat, aansluiting vindend bij andere media, het pad had kunnen effenen voor toekomstige en tamelijk onvoorspelbare ontwikkelingen. We hadden met liefde voor televisie een zender willen opbouwen.

Maar mag een oase ooit definitief als fata morgana worden afgeschreven?

Of hebben de zandstormen haar slechts tijdelijk aan het oog onttrokken?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden