Interview

Bijna 93, maar onvermoeibaar: de negen hoogtepunten van theaterregisseur Peter Brook

Man van het moment

Volgende week wordt hij 93. Onvermoeibaar presenteert theaterlegende Peter Brook tijdens festival Brandhaarden in Amsterdam zijn nieuwste producties. Voor de Volkskrant overziet hij 'zijn' eeuw in negen hoogtepunten: van King Lear tot Oliver Sacks en van The Mahabharata tot Afghanistan.

Foto Daniel Cohen

Wie niet weet dat achter een grijze gevel in een flauwe bocht bij het Gare du Nord een bijna volledig intact gelaten vaudevilletheater uit 1876 huist, loopt straal voorbij aan de Parijse werkplek van de vermaarde theaterregisseur Peter Brook (92). Eenmaal binnen vergeet je zijn huistheater nooit meer. De steenrode muren van het Théâtre des Bouffes du Nord maken een verpletterende indruk. De gaten in de afbladderende verflaag verraden een eeuwenlange opvoeringsgeschiedenis. Sinds 1974, het jaar dat Brook dit vervallen, door regen en brand geteisterde theater ontdekte en adopteerde, is alleen het noodzakelijke opknapwerk verricht. Meer is niet nodig, zegt de 92-jarige theateradept, die met recht de peetvader van de sobere enscenering mag worden genoemd. Hij wijst naar de dikke pilaren: 'Alle verhoudingen kloppen. Luister naar de akoestiek. Hoor je de theaterstemmen? Mooier vind je niet.'

Brandhaarden

Van 20 maart t/m 1 april vindt het festival Brandhaarden plaats in de Amsterdamse Stadsschouwburg. De zevende editie staat in het teken van Peter Brooks Théâtre des Bouffes du Nord. Op het programma staan onder meer Battlefield (20/3 t/m 23/3) en The Prisoner (28/3 t/m 31/3), die Brook beide produceerde met compagnon Marie-Hélène Estienne.

Brook verwierf in de jaren zestig en zeventig wereldfaam met zijn pure, ongekunstelde ensceneringen van Shakespeare-stukken zoals King Lear en A Midsummer Night's Dream. Zijn minimalisme ging toen dwars in tegen de in zijn ogen bordkartonnen versieringsdrift. Brooks boek The Empty Space (1968), over zijn revolutionaire theatermethode, zou uitgroeien tot een heuse theaterbijbel. Nog steeds is De lege ruimte (1972) als pleidooi voor een theater van de eenvoud verplichte kost op Nederlandse toneelacademies, met die beroemde openingszinnen: 'Ik kan zomaar een lege ruimte nemen en die een kaal toneel noemen. Een man loopt door deze lege ruimte terwijl iemand anders naar hem kijkt, en meer is niet nodig voor het ontstaan van een toneelhandeling.' Goede podiumkunst, benadrukt Brook meermaals, is precies als het leven zelf, maar dan met de slappe delen eruit weggesneden. Let wel: dat moet langzaam gebeuren, je moet leren het overbodige weg te durven laten. Je begint niet in een lege ruimte, de bedoeling is dat je daar eindigt. Dit legeruimtetheater bracht Brook gedurende zijn lange carrière naar bijna alle delen van de wereld - van India, Iran en Afghanistan tot Zuid-Afrika, Brazilië en Nederland.

Volgende week komen Brooks nieuwste producties - The Prisoner (2018) en Battlefield (2016) - naar Nederland voor festival Brandhaarden, dat dit jaar in het teken staat van 'zijn' Théâtre des Bouffes du Nord (dat zoveel betekent als 'de narren van het noorden').

We zitten in een torenkamertje, bereikbaar via een rammelende lift en een krappe wenteltrap. De behoedzaam schuifelende maar onvermoeibare Brook werkt nog dagelijks volgens een strak schema aan producties, samen met zijn compagnon Marie-Hélène Estienne (73). Die bewaakt zijn planning en strijkt nog snel door zijn dunne haren voordat de fotograaf hem op het antieke, lege speelvlak positioneert. Iedere dag begint hij met lichaamsoefeningen en ademhalingstechnieken.

Volgende week wordt hij 93, in Amsterdam. Bang voor de dood is Brook niet: 'Ik heb al vroeg het simpele gegeven geaccepteerd dat alles wat geboren wordt, organisch tot een eind komt.' Op de vraag hoe hij herinnerd wil worden, antwoordt hij: 'Daar denk ik niet aan. Ik ben alleen met het nu bezig, ik leef in het moment.'

Ouderdom helpt bij het elimineren, zegt hij. 'Toen ik jong was, stortte ik me met ongebreidelde energie in allerlei wilde ervaringen. Ik ontmoette miljonairs, koningen en dictators. Tegelijkertijd sliep ik op de grond met jonge mensen van mijn leeftijd. Langzaam leerde ik te elimineren. Hetzelfde doe ik met mijn producties. In het begin wil ik alles: decors, kostuums, video, spektakel. Gaandeweg merk ik dat iedere acteur alles al in zich draagt. Het is de acteur die de toeschouwer een geestelijke douche bezorgt.'

De negen hoogtepunten van Peter Brook

De tragedie King Lear van William Shakespeare

'Natuurlijk is het oeuvre van William Shakespeare een berg die je móét beklimmen, een monument. Maar verdoe je tijd niet met vragen over Shakespeares precieze geboorteplaats of -datum; lees King Lear, zijn meesterwerk, the ultimate knockout play. Daarin komt alles samen wat een mens in zijn leven parten speelt. Het stuk legt een pelgrimstocht af naar ultiem begrip van leven en dood. Lear is een succesvolle man die volledig van zichzelf is overtuigd, zoals alle leiders vandaag de dag. Hij denkt slim te zijn; om strijd te voorkomen deelt hij zijn rijk in drieën, niet in tweeën: één deel voor elke dochter. Maar de jongste, zijn lievelingsdochter, speelt Lears spel van geveinsde vaderliefde niet mee. Impulsief verbant hij haar en deelt zijn rijk toch in tweeën. Zo ontbrandt een machtsstrijd, met Lear zelf als grootste slachtoffer. Zijn reis, vol mentale verwarring en mistastende bewegingen, gaat door en door - het stuk is nooit statisch. Beroofd van zijn dierbaarste rijkdom, zijn dochter Cordelia, realiseert hij zich wat leven is. Hij legt alles af. Schoongespoeld vindt hij antwoorden op levensvragen.'

Brook zelf maakte in 1962 bij The Royal Shakespeare Company een legendarische versie, die hij in 1971 verfilmde met Paul Scofield in de titelrol van machtsbeluste tiran. Kort voor de repetities vernietigde Brook zijn elizabethaanse decorontwerp vol ophaalbruggen. Het werd een kantelpunt in zijn loopbaan: King Lear voltrok zich op een kaal toneel.

The Mahabharata, religieus en filosofisch epos uit India, in het Sanskriet

The Mahabharata (Avignon, 1985) geldt als hoogtepunt uit Brooks carrière. Met een negen uur durend spektakel rond de elementen vuur, water, lucht en aarde bracht Brook het immense religieuze en filosofische epos, waarvan de oorsprong eeuwen voor Christus ligt, voor het eerst buiten India. In dit op twee na grootste literaire werk ter wereld kon hij al zijn ideeën over theater kwijt. 'Ik heb tien jaar research gedaan naar alle symbolische paradoxen die in dit magistrale epos ingenieus in elkaar zijn gevlochten. Ik wist zeker dat ook mensen buiten India hierdoor geraakt zouden worden. Het gaat over niets minder dan de hele mensheid. Alles begint bij een familieconflict. Een man doodt zijn broer. De oudste tak van de familie, de Kaurava's met honderd zonen, komt tegenover de jongste tak te staan, de Pandava's met vijf zonen. Het kantelpunt vormt een dobbelspel, waarbij de Pandava's al hun bezittingen verliezen. Uiteindelijk winnen ze toch. Een fragment ervan hebben we nu uitgebouwd tot een nieuwe voorstelling, Battlefield. Die bevat in de kern het dna van de hele Mahabharata: je kunt mensen doden, maar nooit het menselijk leven.' Weet je, voegt hij er nog aan toe, 'dat het Sanskriet geen woord voor 'slecht' kent? Het gaat in het leven om de juiste actie op het juiste moment, dat stijgt uit boven de dualiteit tussen goed en kwaad. Daar gaat The Mahabharata over.'

De Mahabharata Foto Sygma via Getty Images

Theaterregisseur, journalist en schrijver Marie-Hélène Estienne

Brook benadrukt dat al zijn werk in samenwerking is ontstaan, 'ook al krijg ik altijd de eer en de prijzen'. Zijn vaste coschrijver en -regisseur is Marie-Hélène Estienne, die misschien daardoor wel de beroemdste theatermaker is van wie niemand heeft gehoord. 'Meer dan veertig jaar geleden werd ik aan haar voorgesteld tijdens een door haar georganiseerd etentje, omdat ik een scenarioschrijver zocht en zij als schrijver en journalist een netwerk had. Ik wist niet hoe snel ik haar bij mijn projecten moest betrekken. Zij legt als wegbereider fantastische contacten, zoals in 1972 voor onze Afrikaanse theaterexpeditie The Conference of the Birds. In 1985 bezocht ze ter voorbereiding van ons megaproject The Mahabharata zo veel mogelijk opvoeringen van het epos in India. Ze bezit een natuurlijk vermogen de juiste mensen samen te brengen. Ze heeft een sterk gevoel voor casting. Niet rationeel, maar intuïtief stelt ze mensen voor. Je kunt ons niet scheiden. Het is inniger dan liefde.'

Detail uit een schilderij uit het boek The Conference of the Birds door Farid ad-Din Attar Foto RV - Met Museum

Afghanistan

'Afghanistan is een van de mystiekste landen ter wereld, alleen is dat door de vele oorlogen naar de achtergrond gedrukt. Meer nog dan bijvoorbeeld Tibet. Afghanen hebben een ongekend gevoel voor spiritualiteit. Ik ben er met acteurs geweest, lang voordat anderen het land ontdekten. We kregen koninklijke permissie om buiten Kabul te reizen. Ik ben teruggegaan om een film te maken: Meetings with Remarkable Men (1979). Bij ons vertrek ervoeren we aan de grens helaas al de problemen van buitenlandse inmenging. Met The Prisoner proberen we iets van het Afghanistan van vroeger terug te brengen op het toneel. De voorstelling is gebaseerd op een waargebeurd verhaal. Een misdadiger krijgt van een wijze rechter een unieke straf: hij moet niet jaren ín een gevangenis zitten, maar ervóór. Zo ontdekt die man de gevangenis in zichzelf.'

Brits neuroloog Oliver Sacks (1933-2015)

Brooks kleine oogjes lichten op als hij vertelt over zijn discussies met grote vrienden zoals de Ierse toneelschrijver Samuel Beckett, de Britse Nobelprijswinnaar Harold Pinter en de Britse neuroloog Oliver Sacks. 'Oliver was een van mijn fijnste vrienden, open en nieuwsgierig naar alles. Met een intelligent gevoel voor humor. Theater was voor hem een PET-scan van het brein. Marie-Hélène noemde wetenschap weleens hét epos van deze tijd - Einstein, nucleaire bommen, robotica, neurologie. Maar wetenschap is ondramatisch. Mijn vriend Harold Pinter tipte toen het net verschenen boek van Oliver Sacks over neurologische patiënten. Ik las The Man Who Mistook His Wife for a Head (1985) en moest en zou Sacks ontmoeten. We maakten samen het toneelstuk The Man Who (1993), met als uitgangspunt: wat maakt een mens tot mens? We hebben ons met acteurs in ziekenhuizen voorgedaan als artsen om het gedrag van neurologische patiënten te bestuderen. Zodat acteurs het later echt konden belichamen. Dat zou nu illegaal zijn.'

Oliver Sacks Foto ANP Kippa

Frans acteur, filmregisseur en scenarioschrijver Jean-Claude Carrière (1931)

'Veel schrijvers, zoals Harold Pinter en Samuel Beckett, willen hun visie op de wereld uitdrukken in het theater. Jean-Claude Carrière gelukkig niet. Theater is niet bedoeld om de visie van één mens uit te dragen. Het is geen les, geen Lehrstück, zoals Bertolt Brecht graag wil. Er is geen reden om aan te nemen dat wij theatermakers het beter weten dan het publiek. Het gaat om het ontdekken en ontsluieren van meerdere gezichtspunten, sámen met het publiek, via de persoon van de acteur. Jean-Claude begrijpt dat als geen ander. Mensen kennen hem als scenarioschrijver van The Unbearable Lightness of Being (1988). Hij werkte ook vaak voor cineast Luis Buñuel. Hij komt uit een dorp en studeerde van alles. Daarom kan hij zo goed meerdere perspectieven laten zien. Jean-Claude is geen schrijver in dienst van de zoektocht naar de waarheid. Hij is mijn vaste vertaler en dramaturg.'

Tekst gaat verder onder afbeelding.

Pete Brook en Jean-Claude Carrière (1931) Foto Sygma via Getty

'Wait a little longer, till your wings are just a little bit stronger', uitspraak van zijn vader Simon Brook, een Russische immigrant

'Mijn vader is voor mij de bron van alles. Zijn citaten komen nog wekelijks tot mij. Als mijn broer en ik iets wilden dat we anderen zagen doen, zei hij: 'Wait a little longer, till your wings are just a little bit stronger.' Maak je ambities niet groter dan je kwaliteiten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was er in Londen een communistisch theatertje, waar ze voorstellingen maakten met amateurspelers. Ik was ambitieus en deed mee aan een auditie. Ik moest een verdedigingsspeech houden van een jongeman die in de Sovjet-Unie vals beschuldigd werd van verkrachting. Zoals veel debutanten stapte ik in de valkuil van te veel dramatiek. Ik oreerde met grote gebaren. Na afloop kreeg ik de bekende afwijzing te horen: 'We denken niet dat dit het juiste moment voor je is. Maar blijf in contact. We bellen je nog.' Tot op de dag van vandaag moet ik nog worden teruggebeld. Er is geen groot acteur aan mij verloren gegaan.'

Perzisch soefidichter Farid ad-Din Attar (1145/1146-1221)

In 1972 maakte Brook The Conference of the Birds, gebaseerd op het gelijknamige mystieke epos van Farid ad-Din Attar, uit de 12de eeuw. Hij trok met een groep internationale acteurs, onder wie Helen Mirren en Yoshi Oida, 13 duizend kilometer door Afrika. 'Overal speelden we een bewerking van dit gedicht in een decor van oosterse tapijten, onder bomen en op pleinen. Het beschrijft hoe een groep vogels, geschrokken van de chaos in de wereld, op zoek gaat naar een charismatische leider. Tijdens de queeste sterft een aantal van hen uit eigenliefde. De overlevers kiezen een tijdelijke leider, die voorstelt elkaar verhalen te vertellen over de oorsprong van hun angsten en zwakheden. Die verhalen gaan over de zaken die hen het meest bezighouden: liefde, isolement, armoede, nietigheid, verlangen naar eenheid. Onze toneelspelers verbeeldden de menselijke alter ego's van de vogels, zoals de trotse valk, de melancholische duif en de arrogante pauw, met Balinese maskers, in eenvoudige gebarentaal. Zodat het ook werkte voor publiek dat nog nooit theater had gezien.'

Non, je ne regrette rien van Édith Piaf

'Ik speel nog steeds af en toe piano. Ik houd van alle klassieke muziek. Van Bach tot Beethoven. Ik luister naar alles, Zuid-Amerikaanse muziek, flamenco, fado, Leonard Cohen. Maar als ik Non, je ne regrette rien hoor, raakt dat aan een diepe waarheid. Ik heb nergens spijt van. Spijt speelt zich af in het verleden. En we zijn deel van vandaag.'

Edith Piaf Foto EPA

CV

21 maart 1925 geboren in Chiswick, Londen, als zoon van Russisch-Joodse immigranten.

1932 speelt op z'n 7de alle rollen in Hamlet. thuis voor zijn familie

1945 regiedebuut (als autodidact) bij het Birmingham Repertory Theatre.

1951 trouwt met actrice Natasha Parry.

1962 keert na werk in het buitenland terug naar Stratford-upon-Avon om zich aan te sluiten bij de vernieuwde Royal Shakespeare Company, regisseert daar King Lear.

1965 ontvangt de Orde van het Britse Rijk.

1971 neemt afscheid van de Royal Shakespeare Company met een spectaculaire, helwitte enscenering van A Midsummer Night's Dream met steltlopers, dopneuzenclowns en luchtacrobaten.

1971 richt in Parijs een onderzoekscentrum voor theater op: Centre International de Recherche Théâtrale (CIRT).

1972 trekt met een groep acteurs door Afrika voor The Conference of the Birds.

1974 huisvest zijn theaterlaboratorium in het vervallen Théâtre des Bouffes du Nord.

jaren 70/80/90 regisseert legendarische theaterproducties als Marat/Sade, The Tempest, The Mahabharata en Ubu, maakt opera's als La Bohème, Boris Godounov en Le Nozze di Figaro, schrijft boeken als The Empty Space (1968, vertaald in vijftien landen) en Threads of Time (1998).

1995 staat op het Holland Festival met The Man Who, naar een boek van Oliver Sacks.

1995 onderscheiden als Officier de l'Ordre de la Légion d'Honneur en in 2013 bevorderd tot Commandeur.

2014 komt naar het Holland Festival met The Valley of Astonishment.

2018 staat met Théâtre des Bouffes du Nord op festival Brandhaarden.

Peter Brook woont in Parijs, is weduwnaar van actrice Natasha Parry en vader van zoon Simon (documentairemaker) en dochter Irina (auteur, actrice en directeur van het Théâtre National de Nice).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.