Achtergrond Fotografie

Bij Paris Photo herontdek je fotografie: een aparte route langs louter vrouwelijke fotografen

‘Kijk naar ons. Neem de tijd. Luister naar ons. Het is tijd.’ Ze staan wat ongemakkelijk op het podium, de dertien vrouwelijke fotografen uit verschillende windstreken. Ze kieperen in wijdlopig Frans een manifest uit over de zaal, waarin de voornoemde zinnen een paar keer voorbijkomen. Hun optreden in het auditorium van het Grand Palais in Parijs, waar elk jaar in november de gigantische fotobeurs Paris Photo neerstrijkt, is ietwat tenenkrommend. Tegelijkertijd voel je de ernst van wat deze vrouwen willen duidelijk maken: dat hun plek binnen de (Franse) fotografiewereld nog lang niet vanzelfsprekend is en dat vrouwelijke fotografen in het algemeen veel te weinig worden betaald, geëxposeerd en gezien.

Renate Bertlmann - Hokus Focus Fidibus - 1989 Beeld Renate Bertlmann / Richard Saltoun

Het is een verwijt, gestaafd met cijfers, dat Paris Photo zich aantrok. De organisatie vroeg tentoonstellingsmaker Fannie Escoulen een aparte route over de beurs (langs 168 internationale galeries, 31 uitgeverijen en talrijke satelliettentoonstellingen) uit te stippelen die juist die vrouwelijke fotografen belicht. Volgers van die route herkent men voorts aan het felrode programmaboekje ELLES, met op de achterzijde een bezweet hoofd en een bijtende brief van de feministische actiegroep Guerrilla Girls, gericht aan alle fotoverzamelaars die te weinig werk van vrouwen kopen.

Uit het duizelingwekkende aanbod van de deelnemende galeries op de beurs koos Escoulen honderd foto’s en fotoseries die, wanneer je ze chronologisch afloopt, een mooi overzicht bieden van de (vrouwelijke) fotografiegeschiedenis –  van 1865 (Julia Margaret Cameron) tot nu (Viviane Sassen). Het punt is dat die foto’s verspreid over de hele beurs hangen. Om alles in chronologische volgorde te zien, loop je drie keer zoveel als de gewone bezoeker en bezoek je sommige stands vier keer, omdat hier foto’s uit verschillende perioden hangen. Gevolg voor de verslaggever: totale ontreddering bij nummer 20 (een prachtige collage van het Hongaarse fotografieduo Foto Ada uit de jaren dertig).

Cameron Julia Margaret - Circe (Kate Keown) Beeld Hans P. Kraus Jr. Inc

Afgezien daarvan (tip: vergeet de route en bekijk de vrouwen kriskras door elkaar) is ELLES een fijn traject. Niet alleen omdat een houvast op zo’n grote beurs sowieso prettig is, maar ook omdat de route pareltjes oplevert, vaak van totaal onbekende fotografen. En wie bang is voor het oogkleppeneffect – ‘Als ik alleen die vrouwen volg, mis ik dan niet van alles?’ – merkt snel dat die vrees ongegrond is. Dingen missen is inherent aan het bezoeken van een beurs. Bovendien: de fotografiegeschiedenis bezien door de lens van vrouwelijke fotografen verloopt niet ineens heel anders dan ‘normaal’.

Wellicht dat ELLES door de bank genomen net iets meer feministisch activisme oplevert, en net iets meer werk waarin het vrouwelijk lichaam minutieus wordt onderzocht. Maar ook vrouwelijke fotografen hebben, echt waar, interesse in andere zaken dan ‘vrouwenonderwerpen’. Ook zij ondergingen in de jaren twintig en dertig de invloed van modernistische stromingen als Bauhaus en het surrealisme, ook zij experimenteerden met schaduwen op de straat en het vogelvluchtperspectief. In 1938 verwerkte de Amerikaanse fotograaf Barbara Morgan een fotogram (een afruk van een voorwerp dat in de donkere kamer op lichtgevoelig papier werd gelegd en belicht) op slimme wijze in een zwart-witfoto, net zoals Man Ray dat in dezelfde tijd in Parijs deed. Anno nu maakt de Franse fotograaf Laure Tiberghien, net als haar Duitse collega Wolfgang Tillmans, abstracte beelden die het gevolg zijn van lichteffecten en filters in haar camera.

Twee ontdekkingen (van de vele). De ene: de foto’s van de Franse Laura Henno, die in de serie Outremonde een pijnlijk mooi beeld schetst van vergeten ‘trailer trash’-gemeenschappen in de Verenigde Staten (bij de stand van de Parijse galerie Les Filles du Calvaire). De andere: het werk van de Amerikaanse fotograaf Joan Lyons. De New Yorkse galerie Steven Kasher wijdde de gehele stand aan haar solo, die bestaat uit zulk divers werk dat het moeilijk te geloven is dat alles door één persoon werd gemaakt. Lyons experimenteerde met pinhole-fotografie (een camera met een gaatje in plaats van een lens), met fotokopieën, lithografie, cyanotypie (blauwdrukken) – je kunt het zo gek niet bedenken. Het leverde een oeuvre op dat in Parijs van enthousiasme van de muren afknalt, dat soms langs de randen van de kitsch scheert, maar ook steeds je mond doet openvallen van verbazing. Prachtig is de lithografie van een soort Japans bomberjack, met op de rug een tekening van een adelaar en de berg Fuji.

Het grootste verschil met de meeste van Lyons’ mannelijke collega’s is niet het gebrek aan inventiviteit of talent. Het grootste verschil is de leeftijd waarop ze werd ontdekt door het internationale publiek: begin 80. Joan Lyons, een kleine, grijze vrouw met een vriendelijk gezicht die de drukte van Paris Photo rustig over zich heen laat komen, gaf bijna een leven lang fotografiecursussen in Rochester. Terwijl haar man Nathan Lyons naam maakte als fotograaf, werkte zij net zo hard in de luwte. Nu zit ze hier.

Buiten de beurs loopt het ELLES-programma door. Fondation Henri Cartier-Bresson toont een overzicht van Martine Franck (zie boven). En museum Jeu de Paume presenteert, in twee aparte solotentoonstellingen, het werk van de Amerikaanse fotograaf Dorothea Lange (Politics of Seeing) en de Cubaanse Ana Mendieta (Covered in Time and History).

Dorothea Lange - Pathan Warrior Tribesman, Kyhber Pass, Pakistan - 1958 Beeld Dorothea Lange Archive, Oakland Museum of Art, Courtesy of Howard Greenberg Gallery

Een interessante combinatie: dit zijn twee vrouwen die ten diepste begaan waren met hun land en die hun engagement heel verschillend verbeeldden. Lange richtte haar camera in de eerste helft van de vorige eeuw op alles en iedereen behalve zichzelf – op straatarme landarbeiders tijdens de Grote Depressie van de jaren dertig, op Japanse immigranten, op veroordeelden in gevangenissen en rechtsgebouwen. Mendieta toonde in de jaren zeventig en tachtig de liefde voor haar land in sjamanistische performances waarin dikwijls haar eigen lijf figureerde, ingesmeerd met klei, begraven onder stenen, liggend in een beek. Haar oeuvre, dat uit foto’s en korte films bestaat, wordt indrukwekkend gepresenteerd in grote, verduisterde zalen.

Ook op Paris Photo is Mendieta’s werk vertegenwoordigd. Een zwart-witfoto van een van haar ‘zandvrouwen’, een archaïsch vrouwenlijf in het Cubaanse zand, nam Escoulan op in het ELLES-programma. In de hoop dat haar traject zoveel mogelijk fotografieverzamelaars enthousiast weet te maken voor – nou, wie weet: een Barbara Morgan in plaats van een Man Ray. Een Tiberghien in plaats van een Tillmans.

‘Liefste kunstverzamelaar’, schreven de Guerrilla Girls achterop het rode programmaboekje. ‘We hebben gehoord dat uw collectie, net als de meeste collecties, te weinig kunst door vrouwen bevat. We weten dat jullie je hier vreselijk bij voelen en dat jullie deze situatie onmiddellijk zullen rechtzetten. Veel liefs, Guerrilla Girls.’

Paris Photo 2018. T/m 11/11 in het Grand Palais, Parijs.

Dorothea Lange: Politiques du Visible. T/m 27/01 in Jeu de Paume, Parijs.

Ana Mendieta: Le Temps et l’Histoire Me Recouvrent. T/m 27/01 in Jeu de Paume, Parijs.

Nederlandse fotografie is overal tijdens Paris Photo 

Parijs gedurende vijf dagen Paris Photo in november zou gemakkelijk kunnen worden omgedoopt tot ‘Klein Holland’, zo veel Nederlandse fotografieliefhebbers, verzamelaars en museummensen lopen hier rond. Die liefde voor de fotobeurs en fotografie in het algemeen levert mooie samenwerkingen en satelliettentoonstellingen op. Een paar voorbeelden van de Nederlandse aanwezigheid in Parijs.

In Hotel de Ville stelde Fannie Escoulen, van het programma ELLES op Paris Photo, een mooi verzorgde groepstentoonstelling samen met het werk van jonge fotografen die Parijs op verschillende manieren vastlegden. Ze selecteerde ook het werk van Paulien Oltheten, die gedurende een verblijf in de Franse hoofdstad een nieuw videowerk maakte waarin het woord ‘non’ dankzij willekeurige voorbijgangers steeds een nieuwe betekenis krijgt, en dat van Stephan Keppel, wiens gruizige, gefotokopieerde stadsgezichten loeigroot op de muren van de tentoonstellingsruimte werden geplakt.

A PPR OC HE (zo moet dat echt worden geschreven), een salon voor fotografie in de wijk  Marais, bracht voor het tweede jaar een stuk of tien internationale fotografiegaleries samen. Hier wordt fotografie getoond die zich losmaakte van het fotografische platte vlak, en zijn ook de jongste fotocollages van Ruth en van Beek  te zien (plus een installatie), gebracht door The Ravestijn Gallery uit Amsterdam.

Bezoek op Paris Photo de stand van uitgeverij Goliga uit Tokyo voor het nieuwste werk van Charlotte Dumas, een zeefdruk van een paard met een wolkje Japanse inkt boven zijn hoofd, en op de eerste verdieping de presentatie over Cas Oorthuys van het Nederlands Fotomuseum uit Rotterdam. In Atelier Néerlandais (het vroegere Institut Néerlandais) presenteert Foam uit Amsterdam de tentoonstelling Reflected – Works from the Foam Collection. In de Bibliothèque Nationale combineerde Jan Dibbets middeleeuwse manuscripten met moderne kunst in Make it New. Conversations avec l’art médiéval.

En dat is dus nog lang niet alles.

Wat je doet na het bekijken van de oeuvretentoonstelling van Martine Franck (1938-2012) bij Fondation Henri Cartier-Bresson in Parijs (t/m 10 februari): diep zuchten en je afvragen ‘Hoe dééd ze dat?’. Want ja, hoe deed ze dat: keer op keer foto’s maken waarop zowel op de voorgrond als op de achtergrond bijzondere dingen gebeuren, alsof de wereld wachtte met tof doen totdat Franck haar camera had gepakt. Daarnaast had ze een empathisch oog voor de mensen om zich heen, vooral kinderen. Wie eenmaal haar foto zag van een sip blond zeemeerminnetje, vergeet dat beeld nooit meer. O ja, Martine Franck was getrouwd met Henri Cartier-Bresson. Maar dat is gewoon leuk om te weten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.