Column Boekenweek

Bij Marlene van Niekerk en Vrouwkje Tuinman las Arjan Peters hoe je stilte kunt verwoorden

‘Bij Van Niekerk begint ook de taal stil te leven’

Beeld eva roefs io cooman

Een van de aantrekkelijkheden van de schilderijtjes van Adriaen Coorte (circa 1665-1707), de Zeeuw die een revival beleeft sinds het Mauritshuis er een zestal verwierf, zijn de titels. ‘Vier abrikozen op een stenen tafel (1698)’. ‘Stilleven van vijf abrikozen op een stenen tafel (1704)’. Hij leefde niet lang genoeg, anders had Coorte nog eens brutaalweg zes abrikozen op een stenen tafel gevlijd.

Een druiventros, walnoten, tien asperges. Een vegetarisch universum, aldus Nicolaas Matsier tien jaar geleden. Hij vroeg zich af of die vruchten wel eetbaar zijn, zo onthecht ogen ze.

Wat is het toch plezierig dat er geen biografie van Coorte bestaat. Geen levensfeit kan onze aandacht afleiden van de hoofdzaak. Zijn stillevens hebben alle gegevens over de maker geabsorbeerd. Zelfs de taal houdt zich gedeisd, en murmelt bij wijze van toelichting slechts wat wij allang hebben gezien: ‘Druiventros (1705)’.

Sommige stiltes zijn uitnodigend. Matsier merkte het, en schreef een essay. De Zuid-Afrikaanse Marlene van Niekerk werd vijf jaar geleden diep getroffen toen ze in het Mauritshuis tegenover de perziken, mispels, kruisbessen en een vlinder kwam te staan. Wat had Coorte bedoeld, en waarom beperkte hij zich tot deze taferelen? In haar dichtbundel In de stille achterkamer (Querido; € 18,99), vertaald door Henda Strydom, zien we haar kijken en peinzen. ‘Men zoekt vergeefs naar/ troost of zinnebeelden hier./ Jou bezielt alleen het licht zoals/ het valt op uitgebreidheid nerf, bal,/ schaduw en dooradering. Geen botanie/ gaat verder dan vormen van aanschouwing./ Je stelt omzichtig aan paniek een perk, als doornen verborgen in de uren/ van jouw werk.’

Het woord perk uit de uitdrukking ‘paal en perk stellen’ is hier ineens een echt perk geworden; bij Van Niekerk begint ook de taal stil te leven, even delicaat en duidelijk, waardoor de drie eeuwen van lawaai die tussen haar en hem liggen, zonder een woord verkruimelen.

 Recente stilte. ‘Hoe het is om net niet dood te gaan’, schreef F. Starik eind 2017 in Hollands Maandblad. In het nieuwe nummer (5; Stichting Hollands Maandblad; € 7,50) schrijft zijn weduwe Vrouwkje Tuinman hoe ze Starik zijn schoenen en uitvaartpak en overhemd moest aandoen, voordat de ontzielde dichter en schrijver op 23 maart naar zijn laatste rustplaats kon. ‘Hoe vaak moesten we je nog door elkaar schudden, hoeveel knopen moeten van de etiquette dicht, in een kist?’ Het zijn haar eerste vragen waar hij geen antwoord meer op geeft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.