Bij Gucci gaat het eigen hoofd mee als 'handtas': is dit plagiaat of gewoon zoals het in de mode gaat?

Beeldvormers onderzoekt hoe een foto ons wereldbeeld bepaalt

De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: Dit hebben we eerder gezien!

Een model tijdens de show voor de wintercollectie 2018 van Gucci. Foto reuters

Soms roept een foto zoveel verschillende associaties op dat je, als je er toevallig een stuk over dient te schrijven, niet weet met welke je moet beginnen. Of wat de belangrijkste is. Dat probleem heb ik nu. Ik zag deze foto: een model op de catwalk voor modemerk Gucci tijdens de Fashion Week in Milaan draagt zijn eigen hoofd mee als 'handtas'. Nu klinkt dit op papier als een zeldzaam, eenmalig beeld, niet zoiets waarvan je meteen roept: Dat heb ik eerder gezien! Maar dat was dus precies wat er wél gebeurde. Dit is immers een modefoto, en mode bestaat grotendeels bij de gratie van associatie, van het assimileren van allerhande beeldmateriaal en het reageren op andere ontwerpen en stijlen. Dat, of ik heb in mijn leven al te veel gezien.

Afijn. Harry Potter! riep ik onmiddellijk toen deze bleke roodharige jongen met zijn 'broer' voorbijkwam, want die twee hoofden zijn akelig precies de lege versie van de tweeling Fred en George uit de Harry Potter-films. Het is alsof de brutale, levenslustige broers zijn gevangen door Dementors die de ziel uit hun lichaam hebben gezogen. Deze associatie lag behoorlijk voor de hand; ik vond haar ook een paar keer op Twitter en dan weet je het wel.

Daarna moest ik denken aan 19de-eeuwse foto's met daarop nette, victoriaanse dames en heren die hun eigen hoofd in hun handen en onder hun arm houden of het op een bijzettafeltje hebben gezet. Dat was destijds heel hip: Photoshop avant la lettre, de ene keer wat beter dan de andere. In 2012 zette het fotografieblog PetaPixel een paar van die victoriaanse foto's online en ontketende daarmee een bescheiden internethype. Ineens waren die beelden overal. En het geinige is: na die Gucci-show van vorige week kun je nu op Instagram de hedendaagse variant van deze foto's vinden. Onder #gucci-challenge plaatsen mensen hilarische portretten van zichzelf met hoofden onder hun arm. Wedden dat die 19de-eeuwse voorgangers binnenkort ook weer opduiken?

De tweeling Fred en George Wemel uit de Harry Potter-films. Foto Warner Bros

De associatiefabriek draaide inmiddels op volle toeren en het ging van hot naar her. Ik dacht aan foto's van beroemdheden naast hun meestal doodenge wassen evenbeelden in Madame Tussauds en meteen ook aan de afschuwelijke onthoofdingsvideo's van IS. Ik dacht aan het werk van de Franse surrealistische fotograaf Claude Cahun die, worstelend met haar geslacht en haar identiteit, zichzelf in 1928 afbeeldde met twee identieke hoofden die elk een andere kant opkijken. Que me veux-tu?, wat wil je van me, luidt de titel.

De eerlijkheid gebiedt me te zeggen dat het niet de catwalkfoto zelf was die me op het spoor van Cahun zette. Ik dacht pas aan haar werk nadat ik had gelezen wat Alessandro Michele, de creatief directeur van Gucci, eigenlijk had willen zeggen met die nephoofden op de catwalk. Die hoofden, zei hij tijdens een persconferentie, staan voor de worsteling met de vraag wie je bent en het zoeken naar identiteit, een thema dat zowel in de fotografie als in de mode geliefd is.

19de-eeuwse 'man zonder hoofd'.

Juist toen ik meende dat het wel zo'n beetje klaar was, riep een collega: 'Kimberly Clark!' - en ja, natúúrlijk. Op haar desktop prijkte een foto van een Nederlands kunstenaarscollectief (Iris van Dongen, Ellemieke Schoenmaker en Josepha de Jong): een in het zwart geklede, 'onthoofde' vrouw (inclusief bloederige nek) staat voor de ingang van een chique Yves Saint Laurent-winkel met haar eigen hoofd in haar handen. Het is een still uit een gefilmde performance van Kimberly Clark uit 2011. Er is er ook een waarop de vrouw nota bene naar een Gucci-etalage staat te kijken.

Heeft Alessandro Michele dit alles gezien voordat hij het idee kreeg voor zijn modeshow? Is dit jatwerk, plagiaat? Daar waag ik me niet aan, ook al komt het vaak voor dat modemerken leentjebuur spelen bij kunstenaars zonder die daarvoor te betalen.

Voor iemand die schrijft over fotografie is er niets leukers dan te verwijzen en te associëren. Dat proces gaat altijd door. Het ene beeld roept het andere op en als je denkt dat je de 'oerassociatie' hebt gevonden, duikt er altijd weer een verrassing op. Wat mij betreft is het enige nadeel dat het, als je toevallig wilt opschrijven hoe zoiets in zijn werk gaat, vrij rommelige stukjes oplevert. Soit. Dit is hoe beeldcultuur werkt.

Que me veux-tu (uit 1928) van Claude Cahun. Foto Peter Horree / Alamy Stock Photo